Bugun...
SON DAKİKA

Bilim neden felsefeye ihtiyaç duyar – Tim Maudlin

“İçinde bulunduğumuz dünyayı nasıl anlarız? Evren nasıl bir davranış sergiler? Gerçekliğin doğası nedir?… Bunlar felsefenin geleneksel soruları olagelmiştir, fakat felsefe ölmüştür. Felsefe bilimdeki modern gelişmelere ayak uyduramadı, özellikle fizik alanında. Bilim insanları, bilgiyi arayışımızda keşif meşalesini taşıyanlar haline geldi.” (Stephen Hawking & Leonard Mlodinow)
facebook-paylas
 Tarih: 04-10-2015 23:41:16

Bilim neden felsefeye ihtiyaç duyar – Tim Maudlin

2012 yılında yayımlanan “Büyük Tasarım” kitabında yer alan bu paragraf büyük bir tartışmayı alevlendirdi (ya da en azından bir kıvılcım yarattı). Gerçekliğin anlaşılması arayışında, felsefe bilim tarafından engellenmekte midir? Felsefe bilimsel anlayıştan kopmuş, makyajlanmış bir mistisizm midir?
Gerçekliğin doğası hakkındaki pek çok soru modern fizik göz ardı edilerek doğru bir biçimde sürdürülemez. Uzay, zaman ve maddenin temel yapısına yönelik araştırmalar görelilik ve kuantum teorisini baz almak zorundadır. Filozoflar da bunu kabul ediyor. Aslında, fiziğin önde gelen bazı filozofları fizik alanında doktora sahibidir. Yine de fizik bölümlerinden ziyade felsefe bölümlerine katılmayı tercih etmişlerdir, çünkü pek çok fizikçi gerçekliğin doğası hakkında sorular sormaktan fevkalade kaçınıyor. Fizikte egemen olan tavır “sus ve hesapla” şeklindedir; yani denklemleri çöz ve ne anlama geldiklerini sorma.
Fakat, hesaplamayı kavramsal berraklığın önüne koymak karışıklığa neden olabilir. Mesela, göreliliğin ikonu olan “İkizler Paradoksu”nu ele alalım. Tamamen birbirinin benzeri olan ikiz kardeşler birbirinden ayrılıyor ve sonra tekrar buluşuyor. Buluştuklarında ise ikizlerin biri diğerinden biyolojik olarak daha yaşlı oluyor. (Astronot ikizler Scott ve Mark Kelly, bu deneyi tecrübe etmek üzereler: Scott yörüngede bir yıl geçirip 2016’da geri döndüğünde, dünyada kalan kardeşi Mark’tan 28 mikrosaniye daha genç olacak.) İşinin ehli olan bir fizikçi bu etkinin değerini hesaplamada herhangi bir hata yapmayacaktır.
Ancak büyük fizikçi Richard Feynman’ın bile her zaman doğru açıklayamadığı durumlar olmuştur. “Feynman’ın Fizik Dersleri” serisinde yaşlar arasındaki fark, ikizlerden birinin ivmelenmesine bağlanır; yani ivmelenen ikiz daha genç kalır. Lakin, bunun tersinin doğru olduğu durumları da tasvir etmek zor değildir, hatta ikizlerin hiçbirinin ivmelenmediği yine de yaş farkının oluştuğu durumlar da vardır. Bu da demek oluyor ki hesaplama doğru iken beraberindeki açıklama yanlış olabilir.
Eğer amacınız sadece hesaplama ise bu size yeterli gelebilir. Fakat var olan teorileri anlamak ve yenilerini formüle etmek daha fazlasını gerektirir. Einstein görelilik teorisine deneysel problemlere nazaran kavramsal olanların yardımıyla ulaşmıştır. Keza, öncelikli olarak klasik elektromanyetik teorideki anlatımsal asimetrilerden rahatsızlık duyuyordu. Örneğin, Einstein’dan önceki fizikçiler biliyordu ki bir mıknatıs, etrafına kablo sarılı bir bobin içinde veya yakınında hareket ettirildiği zaman bobin üzerinde bir elektrik akımı oluşmaktaydı. Ancak mevcut harekete mıknatıstan ziyade bobinin çerçevesinden bakıldığı zaman, klasik teorinin tamamen farklı bir açıklama verdiği görüldü. Esasında ise, bu etki yalnızca iki cismin birbirine karşı olan göreli hareketine bağlıdır. Klasik teorinin açıklamasındaki mevcut asimetriyi çözmeye çalışmak, beraberinde eşzamanlılık fikrini tekrar ele almayı ve uzay-zaman hususundaki klasik kanıyı reddetmeyi, dolayısıyla da görelilik teorisini gerektirdi.
Kuantum Teorisini anlamak ise daha derin bir mücadeledir. “Gerçekliğin doğası” hususunda Kuantum Teorisi ne ifade etmektedir? Bilim insanları bunun cevabı hakkında bir görüş birliğine sahip değiller, hatta bunun mantıklı bir soru olduğuna dahi katılmıyorlar.
Kuantum teorisini çevreleyen sorular matematiksel değildir. Aksine bu sorular teorik sunumlardaki uzlaşılmamış terimlerden ortaya çıkar. Keza, fiziksel teoriler ikilem ve muğlaklıktan uzak, net bir terminoloji ile açıklanabiliyor olmalıdır. John Bell “ ’ölçüme’ karşı” adlı yazısında yeterli netliğe sahip olmayan kavramların bir listesini çıkarmıştır.
“Uygulamada bir şekilde meşru ve gerekli, fakat fiziksel kesinliğe dair herhangi bir savı olan bir formülasyonda yeri olmayan bazı kelimeler şunlardır: sistem, ölçüm cihazı, çevre, mikroskobik, makroskobik, tersinebilir, tersinemez, gözlemlenebilir değerler, bilgi, ölçüm.”
Kuantum teorisi üzerine mevcut ders kitaplarında bu yasaklı terimler serbestçe kullanılmaktadır. Ancak, nihayetinde bir şeyin “sistem” olup olmadığına, ya da “makroskobik” sayılabilecek kadar büyük olup olmadığına, ya da bir etkileşimin “ölçüm” teşkil edip etmediğine nasıl karar veririz? Bell’in dil ile ilgili titizliği esasında kavramlar ile alakalı kaygısının bir dışavurumudur. Sağlam fiziksel teoriler muğlak fikirler kullanılarak yapılandırılamaz.
Filozoflar kavramsal netliğe gayret ederler. Eğitimleri bir takım düşünce alışkanlıklarını (muğlaklığa karşı duyarlılık, açıklamada kesinlik, teorik detaylara dikkat, vb.) içermektedir, keza bunlar matematiksel bir formülün gerçek dünya hakkında öne sürebileceklerini anlamada da oldukça elzemdir. Filozoflar, aynı zamanda günlük tartışmalardaki boşlukları ve anlam daralmalarını tespit etmeyi de öğrenirler. Bu boşluklar aynı zamanda kavramsal yarıklara (gözden kaçan noksanlıkların köklenip gelişebildiği kuytular) giriş sağlayan noktalardır. “Sus ve hesapla” dünya görüşü felsefenin aksine argümanlara yönelik bu eleştirel davranışı teşvik etmemektedir.
O halde felsefenin bilime önerisi, gizemli fikirler değil, kılı kırk yaran metodlardır. Felsefi kuşkuculuk, dikkatini teorilerdeki ve argümanlardaki kavramsal zayıf noktalara odaklar. Alternatif açıklamalar ve yeni teorik yaklaşımların keşfedilmesini teşvik eder. Filozoflar, dildeki ince muğlaklıklar ve bunları takip eden şeyler üzerine takıntılıdırlar. Bir disiplin değişmez temeller üzerine oturtulduğunda, bu durum zarar verici olabilir; misal “sadece yapılması gereken işle ilgilen!” gibi. Ancak bu emniyetli ve değişmez dayanaklar (ya da yeni dayanaklar) söz konusu olduğunda, eleştirel bir inceleme metodu çarkları ileriye döndürebilir. Kuantum teorisi ile genel göreliliği birleştirmenin yollarının araştırılmasında, bu teorilerin temel kavramlarının net olarak ortaya konulması kesinlikle fayda sağlayacaktır, sadece hangilerinin değiştirilmek yada terkedilmek zorunda olduğunu önermek için olsa bile.
Felsefi kuşkuculuk, felsefenin bir dalı olan “epistemoloji” yani bilgi teorisinden ortaya çıkar. Epistemoloji inançlarımızın temelleri ve kavramlarımızın kaynağı üzerine çalışır. Sıklıkla, dile getirilmemiş varsayımlarımızın yanlış olabileceğini açığa çıkarabilir, ki bu insanlığın bilgi sınırlarını sorgulamamızda önemli bir göstergedir. Başlangıcı Hawking’le yapmışken, son söz Einstein’ın olsun:
“Nasıl olur da layıkıyla doğa bilimcisi olmuş bir kişi kendisini epistemoloji ile ilgilenir halde bulur? Kendi alanında daha kayda değer bir uğraş yok mudur? Pek çok meslektaşımdan duyuyorum ve çok daha fazlasından seziyorum ki, hissiyatları bu yönde. Ben böyle bir düşünceyi paylaşamam.
Olayları açıklamada kullanışlığı kanıtlanmış kavramlar, subjektif kökenlerini unuttuğumuzdan ve onları birer değişmez olarak kabul ettiğimizden dolayı üzerimizde önemli bir otorite kazanırlar. Bu sebepledir ki bu kavramlar “düşüncenin gereklilikleri”, “önkoşulsal (a priori) veriler” vb şeklinde damgalanmışlardır. Böyle hatalar, bilimsel ilerlemenin yolunu uzunca bir sure tıkamış oldu. Bu nedenledir ki; eğer sözkonusu basmakalıp kavramları analiz etmede, bu kavramların meşruluğu ile faydalarını açıklayan koşulları gösterebilmede, ve şimdiye kadarki deneyimlerden bunların nasıl doğduğunu açıklamak üzerine alışkanlık kazanırsak eğer, ancak bu koşullarda bir şeyleri değiştirmek mümkün olabilir. Böylelikle, kavramların üzerimizde kurduğu bu muazzam otorite kırılmış olacaktır.”


Çeviri_  Merve Gürlek Bilgili

 

  Bu haber 1817 defa okunmuştur.
Etiketler

  YORUMLAR YORUM YAP | 0 Yorum
  FACEBOOK YORUM
Yorum
  DİĞER Makale Haberleri
  • BUGÜN ÇOK OKUNANLAR
  • BU HAFTA ÇOK OKUNANLAR
  • BU AY ÇOK OKUNANLAR
  • SON YORUMLANAN HABERLER
  • SON YORUMLANAN VİDEOLAR
  HABER ARŞİVİ
  HAVA DURUMU
  PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Galatasaray 34 24 7 3 75 33 75 +42
2 Fenerbahçe 34 21 4 9 78 36 72 +42
3 Medipol Başakşehir 34 22 6 6 62 34 72 +28
4 Beşiktaş 34 21 5 8 69 30 71 +39
5 Trabzonspor 34 15 9 10 63 51 55 +12
6 Göztepe 34 13 11 10 49 50 49 -1
7 Sivasspor 34 14 13 7 45 53 49 -8
8 Kasımpaşa 34 13 14 7 57 58 46 -1
9 Kayserispor 34 12 14 8 44 55 44 -11
10 Yeni Malatyaspor 34 11 13 10 38 45 43 -7
11 Akhisarspor 34 11 14 9 44 53 42 -9
12 Aytemiz Alanyaspor 34 11 16 7 55 59 40 -4
13 Bursaspor 34 11 17 6 43 48 39 -5
14 Antalyaspor 34 10 16 8 40 59 38 -19
15 Atiker Konyaspor 34 9 16 9 38 42 36 -4
16 Osmanlıspor FK 34 8 17 9 49 60 33 -11
17 Gençlerbirliği 34 8 17 9 37 54 33 -17
18 Karabükspor 34 3 28 3 20 86 12 -66
Takım O G M B A Y P AV
1 Çaykur Rizespor 34 20 5 9 68 38 69 +30
2 MKE Ankaragücü 34 18 7 9 55 34 63 +21
3 Boluspor 34 18 10 6 53 30 60 +23
4 Ümraniyespor 34 17 9 8 49 35 59 +14
5 BB Erzurumspor 34 14 9 11 56 44 53 +12
6 Gazişehir Gaziantep FK 34 15 11 8 57 38 53 +19
7 Altınordu 34 15 11 8 55 45 53 +10
8 Balıkesirspor Baltok 34 16 11 7 56 46 52 +10
9 İstanbulspor 34 14 12 8 45 39 50 +6
10 Elazığspor 34 13 12 9 53 44 48 +9
11 Giresunspor 34 13 13 8 50 44 47 +6
12 Adanaspor 34 12 15 7 41 56 43 -15
13 Eskişehirspor 34 12 14 8 63 56 41 +7
14 Adana Demirspor 34 11 15 8 44 47 41 -3
15 Denizlispor 34 10 16 8 43 47 38 -4
16 Samsunspor 34 7 12 15 32 46 36 -14
17 Manisaspor 34 7 24 3 31 80 15 -49
18 Gaziantepspor 34 2 28 4 18 100 1 -82
Takım O G M B A Y P AV
1 Hatayspor 34 23 4 7 63 15 76 +48
2 Menemen Belediyespor 34 22 4 8 68 26 74 +42
3 Afjet Afyonspor 34 21 6 7 62 31 70 +31
4 Sivas Belediyespor 34 19 5 10 57 29 67 +28
5 Keçiörengücü 34 19 8 7 77 41 64 +36
6 Sancaktepe Belediyespor 34 16 7 11 58 32 59 +26
7 İnegölspor 34 17 9 8 53 41 59 +12
8 Sarıyer 34 13 16 5 44 45 44 -1
9 Tokatspor 34 11 13 10 37 45 43 -8
10 Etimesgut Belediyespor 34 11 14 9 44 47 42 -3
11 Kastamonuspor 1966 34 12 18 4 46 49 40 -3
12 Eyüpspor 34 11 17 6 52 62 39 -10
13 Tuzlaspor 34 10 16 8 42 51 38 -9
14 Bodrumspor 34 10 16 8 39 53 38 -14
15 Amed Sportif 34 10 14 10 37 41 37 -4
16 Bucaspor 34 10 15 9 51 60 36 -9
17 Kocaeli Birlikspor 34 4 26 4 30 78 13 -48
18 Mersin İdmanyurdu 34 1 32 1 19 133 17 -114
Takım O G M B A Y P AV
1 Manisa BBSK 34 23 5 6 60 27 75 +33
2 Bayburt Grup Özel İdare 34 17 6 11 51 33 62 +18
3 Kemerspor 2003 34 15 7 12 62 44 57 +18
4 Bayrampaşa 34 16 9 9 43 34 57 +9
5 Düzcespor 34 14 7 13 41 34 55 +7
6 Ofspor 34 16 11 7 41 27 55 +14
7 Halide Edip Adıvar SK 34 13 9 12 45 33 51 +12
8 Erbaaspor 34 13 12 9 46 41 48 +5
9 Batman Petrolspor 34 12 10 12 43 36 48 +7
10 Yeni Altındağ Bld. 34 11 14 9 42 44 42 -2
11 Çatalcaspor 34 10 13 11 33 37 41 -4
12 Kozan Belediyespor 34 11 17 6 42 52 39 -10
13 Yomraspor 34 9 15 10 23 42 37 -19
14 Erzin Belediyespor 34 10 18 6 35 53 36 -18
15 Bergama Belediyespor 34 8 16 10 35 54 34 -19
16 12 Bingölspor 34 7 14 13 28 42 34 -14
17 Orhangazi Belediyespor 34 6 15 13 34 52 31 -18
18 Çanakkale Dardanel SK 34 5 18 11 35 54 26 -19
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
11.08.2017 21:45 İstanbul Başakşehir 1 - 0 Bursaspor
12.08.2017 20:00 Teleset M. Akhisarspor 1 - 0 Demir Grup Sivasspor
12.08.2017 21:50 Aytemiz Alanyaspor 1 - 3 Kasımpaşa
12.08.2017 20:00 Gençlerbirliği 1 - 1 Kardemir Karabükspor
12.08.2017 21:45 Göztepe 2 - 2 Fenerbahçe
13.08.2017 21:45 Beşiktaş 2 - 0 Antalyaspor
13.08.2017 20:00 Evkur Yeni Malatyaspor 3 - 1 Osmanlispor FK
13.08.2017 20:00 Trabzonspor 2 - 1 Atiker Konyaspor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
11.08.2017 20:00 Ankaragücü 0 - 0 Erzurum BB
12.08.2017 21:00 İstanbulspor 2 - 2 Eskişehirspor
12.08.2017 21:45 Adanaspor 3 - 0 Denizlispor
12.08.2017 19:05 Ç.Rizespor 4 - 1 Manisaspor
13.08.2017 19:30 Boluspor 2 - 2 Giresunspor
13.08.2017 21:45 Gaziantepspor 0 - 3 Umraniyespor
13.08.2017 19:30 Samsunspor 0 - 0 Gaziantep Bykşhr Bld.
13.08.2017 21:45 Balıkesirspor 2 - 2 Adana D.Spor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
09.09.2017 16:30 Kocaeli Birlik Spor 1 - 0 Etimesgut Belediyespor
09.09.2017 16:30 İnegölspor 2 - 1 Bodrumspor
10.09.2017 16:00 Keçiörengücü 4 - 1 Hatayspor
10.09.2017 16:30 Sancaktepespor 3 - 0 Tuzlaspor
10.09.2017 16:30 Eyüpspor 1 - 4 Bucaspor
10.09.2017 15:30 Amed Sportif 1 - 1 4 Eylül Bld.
10.09.2017 19:00 Afjet Afyonspor 3 - 1 Mersin İ.Y.
10.09.2017 16:00 Kastamonuspor 0 - 2 Tokatspor
10.09.2017 16:30 Sarıyer 1 - 3 Menemen Bld.
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
23.09.2017 15:30 Erbaaspor 1 - 0 12 Bingolspor
23.09.2017 16:00 Manisa Büyükşehir Belediyespor 2 - 0 Erzin Belediyespor
23.09.2017 15:00 Batman Pet. 2 - 0 Orhangazispor
23.09.2017 16:00 Halide Edip Adivar Spor 2 - 0 Ofspor
23.09.2017 16:00 Catalcaspor 1 - 3 Tekirova Bld.
23.09.2017 15:00 Bayburt Genclikspor 2 - 3 Yeni Altindag Belediyespor
23.09.2017 16:00 Bergama Belediyespor 4 - 2 Dardanelspor
24.09.2017 16:00 Bayrampaşa 2 - 1 Yomraspor
24.09.2017 15:30 Kozan Belediyespor 3 - 2 Duzcespor
resmi ilanlar
GAZETEMİZ
  ANKET Tüm Anketler
Web sitemize nasıl ulaştınız?
  NAMAZ VAKİTLERİ
nöbetçi eczaneler
  HABER ARA
Bizi Takip Edin :
Facebook Twitter Google Youtube RSS
YUKARI YUKARI