Bilim insanları, yaşam döngüsünü geriye çevirerek yeniden gençleşebilen Turritopsis dohrnii adlı denizanasının sıra dışı özelliklerini araştırıyor. "Ölümsüz denizanası" olarak bilinen bu canlı, ağır stres altında yetişkinlik döneminden daha erken bir yaşam evresine dönebiliyor. Araştırmacılar, bu yeteneğin insanlarda yaşlanmayla ilişkili hastalıkların tedavisi ve doku yenilenmesi için kullanılıp kullanılamayacağını anlamaya çalışıyor.
ÖLÜMSÜZ DENİZANASI NASIL YENİDEN GENÇLEŞİYOR?
Küçük ve saydam yapısıyla bilinen Turritopsis dohrnii, yaşam döngüsünü tersine çevirebilme özelliğiyle bilim dünyasının ilgisini çekiyor. Teksas A&M Üniversitesinin Galveston kampüsünde görev yapan deniz biyoloğu Maria Miglietta, canlının dayanıklılığını anlamak amacıyla çeşitli deneyler gerçekleştirdi.
Araştırmalarda denizanaları kesilme, yüksek sıcaklık, açlık, aşırı tuzlu su ve tatlı su gibi farklı koşullara maruz bırakıldı. Ağır stres altında kalan canlıların hareket etmeyi bırakarak tankın dibine çöktüğü, ardından yetişkin yapılarını kaybederek hücre kümelerine dönüştüğü gözlemlendi.
Bir ila üç gün içinde bu hücre kümelerinden, denizanasının yaşam döngüsünün erken aşamalarından biri olan polipler oluştu. Polipler zamanla büyüyerek yeni denizanalarının gelişebileceği koloniler meydana getirdi.
Miglietta, bu dönüşümü "Ölmeyen tek bir denizanasından, yüzlerce yeni denizanası oluşturabilecek bir koloni elde ediyorsunuz." sözleriyle anlattı.
Ortaya çıkan yeni denizanaları da uygun koşullarda aynı süreci yaşayabiliyor. Böylece tür, biyolojik gelişimini tekrar tekrar daha erken bir aşamaya döndürebiliyor.
GENÇLEŞMENİN SIRRI HÜCRELERDE SAKLI
Ölümsüz denizanasının yenilenme yeteneği ilk kez 1992 yılında İtalya'daki laboratuvar çalışmaları sırasında fark edildi. Bir araştırmacı, hafta sonu boyunca denizanalarını beslemeyi unuttu. Laboratuvara döndüğünde canlıların öldüğünü görmeyi beklerken kapta yeni poliplerle karşılaştı.
Bu keşfin ardından Salento Üniversitesinden biyolog Stefano Piraino, denizanasının yaşam döngüsünü nasıl geriye çevirebildiğini araştırmaya başladı.
Çalışmalarda, canlının gençleşme sürecinde bazı hücrelerin farklı işlevler üstlenebildiği belirlendi. Normal koşullarda belirli görevler kazanan hücreler bu özelliklerini korurken Turritopsis dohrnii türünde bazı yetişkin dokular farklı bir dönüşüm geçiriyor.
"Transdiferansiyasyon" adı verilen bu süreçte hücreler, mevcut özelliklerini değiştirerek başka hücre türlerine dönüşebiliyor. Bu mekanizma, denizanasının yetişkinlikten daha erken bir yaşam evresine dönebilmesini sağlayan biyolojik süreçlerden biri olarak değerlendiriliyor.
Bilim insanları, dönüşümün arkasındaki genetik ve moleküler mekanizmaları incelemeyi sürdürüyor.
BU CANLININ SIRRI İNSANLARDA İŞE YARAR MI?
Araştırmacıların temel hedefi, denizanasının hücresel yenilenme yeteneğinin insan sağlığı alanında kullanılabilecek yöntemlere katkı sağlayıp sağlayamayacağını ortaya koymak.
BBC'nin aktardığı bilgilere göre çalışmalar, özellikle yaşlanmaya bağlı hastalıkların tedavisi, hasarlı dokuların onarılması ve hücresel yenilenme üzerinde yoğunlaşıyor.
Johns Hopkins Üniversitesinde görev yapan çocuk onkoloğu ve araştırmacı Michael Koldobskiy, "Bence bu alandaki en büyük hedef, yenileyici biyoloji olabilir: Yaşlanmayla ilişkili bozulmaları ve yıpranmayı tersine çevirmeye çalışmak." ifadelerini kullandı.
Bilim insanları, insanları yeniden çocukluk dönemine döndürmek yerine hücrelerin ve dokuların daha genç bir duruma getirilmesiyle yaraların iyileştirilmesini ve yaşlanmayla bağlantılı hastalıklara yönelik yeni tedaviler geliştirilmesini amaçlıyor.
Ancak Koldobskiy, bu mekanizmaların insanlarda kullanılmasının henüz uzak bir hedef olduğunu belirtiyor. Denizanasındaki biyolojik dönüşümün insan hücrelerinde aynı şekilde gerçekleşebileceğine ilişkin kesin bir sonuca ulaşılmış değil.
Öte yandan "ölümsüz denizanası" ifadesi, bu türün hiçbir koşulda ölmeyeceği anlamına gelmiyor. Canlının dikkat çeken özelliği, belirli koşullarda yetişkinlikten daha erken bir yaşam evresine dönebilmesi.
Araştırmacılar, milyonlarca yıllık evrimsel süreçte gelişen bu yeteneğin incelenmesiyle yaşlanma ve hücresel yenilenmenin biyolojik mekanizmalarına ilişkin yeni bilgiler elde etmeyi hedefliyor.
