2026 Nobel Fizik Ödülü'nü Francis Halzen'e getiren IceCube Nötrino Gözlemevi'nin bilimsel çalışmalarında Türkiye'den de bir isim yer alıyor. IceCube Collaboration, ODTÜ ve ODTÜ AVESİS kayıtlarına göre ODTÜ Fizik Bölümü'nden Dr. Öğretim Üyesi Doğa Veske, yüksek enerjili nötrinolar ile kütleçekimsel dalgaların ortak kaynaklarını araştıran IceCube çalışmalarına katılıyor.
NOBEL ÖDÜLÜ ICECUBE ÇALIŞMALARINA GELDİ
İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 Nobel Fizik Ödülü'nü Francis Halzen'e verdi. Halzen, Güney Kutbu'ndaki IceCube Nötrino Gözlemevi'ne yaptığı belirleyici katkılar ve astrofiziksel kökenli yüksek enerjili nötrinoların keşfindeki rolü nedeniyle ödüle layık görüldü. IceCube, Antarktika'daki yaklaşık bir kilometreküplük buz kütlesini dev bir nötrino dedektörü olarak kullanan uluslararası bir araştırma projesi. Buradaki dedektörlerle uzaydan Dünya'ya ulaşan ve maddeyle son derece zayıf etkileşime girdikleri için tespit edilmeleri güç olan yüksek enerjili nötrinolar araştırılıyor. Bu özellikleri nedeniyle nötrinolar kamuoyunda “hayalet parçacıklar” olarak da anılıyor.
TÜRK BİLİM İNSANI ICECUBE ÇALIŞMALARINDA
IceCube Collaboration'ın kayıtlarında ODTÜ Fizik Bölümü öğretim üyesi Doğa Veske de yer alıyor. Veske'nin uzmanlık alanları arasında yüksek enerjili astrofizik ve çoklu haberci astronomisi bulunuyor. Veske, IceCube'un tespit ettiği yüksek enerjili nötrinoları diğer kozmik sinyallerle birlikte inceleyen araştırmalarda görev yapıyor. Çalışmaların temel sorularından birini, nötrinolar ile kütleçekimsel dalgaların aynı kozmik olaydan kaynaklanıp kaynaklanmadığının belirlenmesi oluşturuyor.
ICECUBE ARAŞTIRMASINDA EŞ-LİDERLERDEN BİRİ
IceCube Collaboration tarafından yayımlanan çalışmalardan birinde Veske, LIGO ve Virgo tarafından tespit edilen kütleçekimsel dalgalar ile IceCube'un yakaladığı yüksek enerjili nötrinoları karşılaştıran analizin eş-liderlerinden biri olarak gösteriliyor. Araştırmacılar, farklı yöntemlerle tespit edilen bu sinyallerin zaman ve yön bilgilerini karşılaştırarak ortak bir kozmik kaynaktan gelip gelmediklerini araştırıyor. Böylece evrendeki yüksek enerjili olayların yapısına ilişkin daha fazla bilgi edinilmesi amaçlanıyor.
ODTÜ'DE ÇOKLU HABERCİ ASTRONOMİSİ ÇALIŞMALARI
ODTÜ'nün kayıtları da Veske'nin çoklu haberci astronomisi alanındaki çalışmalarını ortaya koyuyor. Üniversitenin 25 Eylül'de düzenlediği seminerde Veske, bu araştırma yöntemini ve sağlayabileceği bilimsel verileri anlattı. Çoklu haberci astronomisinde bir kozmik olay yalnızca teleskoplarla elde edilen ışık verileri üzerinden incelenmiyor. Nötrinolar, kütleçekimsel dalgalar ve elektromanyetik sinyaller birlikte değerlendiriliyor. ODTÜ'nün aktardığı bilgilere göre bu yaklaşım, evrenin genişlemesinden ağır elementlerin oluşumuna kadar farklı bilimsel soruların araştırılmasına katkı sağlayabiliyor.
ODTÜ AVESİS'TE ICECUBE YAYINLARI YER ALIYOR
ODTÜ AVESİS kayıtlarında Doğa Veske'nin 2026'da yayımlanan çok sayıda IceCube çalışması bulunuyor. Bu yayınlar arasında kozmik nötrinoların enerji dağılımının incelendiği araştırmaların yanı sıra nötrinolar ile kütleçekimsel dalgaların ortak kaynaklarına odaklanan çalışmalar da yer alıyor.Kayıtlarda, Veske'nin yürütücülüğünü yaptığı ve 2024-2027 dönemini kapsayan “Geleceğin kütleçekim dalgası dedektörlerinin çoklu haberci keşiflerine hazırlanmak” başlıklı TÜBİTAK projesi de bulunuyor.
İKİ FARKLI SİNYALLE AYNI KOZMİK OLAYIN PEŞİNDELER
Bu çalışmaların arkasındaki yöntem, evrendeki aynı olayın farklı “habercilerinin” yakalanmasına dayanıyor. Örneğin bir kozmik olayın hem kütleçekimsel dalga hem de yüksek enerjili nötrino üretmesi durumunda, iki sinyalin birlikte incelenmesi olayın fiziksel özelliklerine ilişkin daha ayrıntılı veriler sağlayabiliyor. Francis Halzen'e Nobel Fizik Ödülü'nü getiren IceCube çalışmaları böylece Türkiye'deki araştırmalarla da kesişiyor. IceCube Collaboration kayıtları Doğa Veske'nin uluslararası araştırmalardaki rolünü, ODTÜ kayıtları çalışma alanını, ODTÜ AVESİS ise Veske'nin IceCube bağlantılı bilimsel yayınlarını ve projelerini ortaya koyuyor.
