11 Eylül 1973 sabahı Şili’nin başkenti Santiago’da Devlet Başkanlığı Sarayı La Moneda kuşatıldı ve bombalandı. Seçimle iş başına gelen sosyalist Devlet Başkanı Salvador Allende sarayın içinde yaşamını yitirdi. General Augusto Pinochet liderliğindeki askeri müdahale, ülkede 17 yıl sürecek yönetim dönemini başlattı.
ALLENDE’Yİ FARKLI KILAN NEYDİ?
Salvador Allende, sosyalist dönüşümü seçimler ve demokratik kurumlar üzerinden gerçekleştirmeyi hedefliyordu. 1970’te Halk Birliği koalisyonunun adayı olarak devlet başkanlığına seçildi.Göreve geldikten sonra bakır endüstrisinin devletleştirilmesi, toprak reformu ve kamunun ekonomideki ağırlığının artırılması yönünde adımlar attı. Ancak ilerleyen yıllarda yüksek enflasyon, ürün kıtlığı, grevler ve siyasi kutuplaşma derinleşti. 1973’e gelindiğinde sokak çatışmaları ve grevler artarken, darbe girişimleri ve ordunun siyasetteki etkisi de belirginleşti.
ABD’NİN ROLÜ NEDEN TARTIŞILIYOR?
Richard Nixon yönetimi, Allende’nin iktidara gelişini ABD’nin bölgedeki çıkarları açısından sorun olarak görüyordu. Daha sonra açıklanan Amerikan belgeleri, Washington’ın Allende’nin göreve gelmesini engellemeye yönelik siyasi ve gizli girişimlerde bulunduğunu, sonraki süreçte ise hükümet üzerindeki ekonomik ve siyasi baskıyı artırdığını ortaya koydu. Bu gelişmeler, Şili darbesini Soğuk Savaş döneminde büyük güçlerin Latin Amerika’daki etkisinin en fazla tartışıldığı olaylardan biri haline getirdi.11 EYLÜL SABAHI NE OLDU?
Allende, Ağustos 1973’te Augusto Pinochet’yi Genelkurmay Başkanlığına getirdi. Birkaç hafta sonra silahlı kuvvetler yönetime el koymak için harekete geçti. La Moneda Sarayı kuşatılırken Allende, radyodan yaptığı son konuşmada görevinden ayrılmayacağını açıkladı. Ardından saray bombalandı. Askerlerin binaya girmesinin ardından Allende ölü bulundu. 2011’de yapılan adli incelemede Allende’nin ölümünün intihar sonucu gerçekleştiği doğrulandı.17 YILLIK PİNOCHET DÖNEMİ
Darbenin ardından siyasi muhalefete yönelik geniş çaplı baskılar başladı. Binlerce kişi gözaltına alınırken, işkence, zorla kaybetme ve siyasi infaz vakaları Pinochet döneminin en tartışmalı başlıkları arasında yer aldı. Santiago’daki Ulusal Stadyum toplu gözaltı merkezi olarak kullanıldı. Müzisyen Victor Jara da burada öldürülen isimler arasında yer aldı. Şili’nin demokrasiye dönüşünün ardından oluşturulan hakikat komisyonları, 1973-1990 döneminde yaşanan ağır insan hakları ihlallerini kayıt altına aldı.ŞİLİ NEDEN EKONOMİ TARİHİNDE DE ÖNEMLİ?
Pinochet döneminde kapsamlı serbest piyasa politikaları uygulandı. Özelleştirmeler, dış ticaretin serbestleştirilmesi ve devletin ekonomideki rolünün azaltılması bu dönemde öne çıkan uygulamalar oldu. Söz konusu politikalar daha sonra “Şili mucizesi” tartışmasının merkezine yerleşti. Destekleyenler ekonomik dönüşümü başarı örneği olarak değerlendirirken, eleştirenler reformların siyasi muhalefetin baskı altında olduğu bir askeri yönetim döneminde uygulanmasına dikkat çekti.DARBE NEDEN DÜNYANIN HAFIZASINA KAZINDI?
La Moneda Sarayı’nın bombalanması, sokaklardaki askerler ve stadyumlarda tutulan siyasi mahkumlara ilişkin görüntüler dünya basınında geniş yer buldu. Darbe, televizyon ve fotoğraf haberciliği sayesinde Latin Amerika sınırlarını aşan bir etki yarattı. Pinochet döneminde ülkeyi terk etmek zorunda kalan Şilililer de bu hafızanın farklı ülkelere taşınmasında etkili oldu. Victor Jara’nın şarkıları ve “El pueblo unido jamás será vencido” (Birleşmiş halk asla yenilmez) sloganı zamanla uluslararası protest kültürün bilinen simgeleri arasına girdi.53 YIL SONRA TARTIŞMA SÜRÜYOR
Darbenin 53. yıl dönümü öncesinde başkent Santiago’da da anma yürüyüşü düzenlendi. Şili Gözaltında Kaybedilenlerin Yakınları Derneğinin çağrısıyla bir araya gelen göstericiler, askeri rejim döneminde gözaltına alındıktan sonra kaybolan kişileri ve diğer mağdurları andı. Yürüyüş sırasında bazı göstericiler ile polis arasında çatışma yaşandı.
Şili darbesi, yalnızca bir hükümet değişikliği değil; demokrasi, dış müdahale, ekonomi ve insan hakları tartışmalarının aynı tarihsel olayda kesiştiği bir dönüm noktası olarak hafızalardaki yerini koruyor.
