Ankara, 13 Ekim’de başkent oluşunun 103. yılını kutlayacak. Millî Mücadele’nin yönetildiği, Türkiye Büyük Millet Meclisinin açıldığı şehir, 13 Ekim 1923’te alınan kararla yeni devletin resmî yönetim merkezi oldu. Cumhuriyet’in ilanından 16 gün önce atılan bu adımın temelinde, savaş yıllarında üstlenilen sorumluluk ile askerî ve coğrafi gerekçeler vardı.
Ankara’nın başkentliğe uzanan süreci tek bir karardan ibaret değildi. Mustafa Kemal Paşa ve Temsil Heyeti’nin 1919’da şehre gelişiyle başlayan dönem, Meclisin açılması ve bağımsızlık mücadelesinin buradan yönetilmesiyle şekillendi.
İLK ADIM MİLLÎ MÜCADELE YILLARINDA ATILDI
Mustafa Kemal Paşa ve Temsil Heyeti, 27 Aralık 1919’da Ankara’ya geldi. Halkın desteğiyle karşılanan heyetin çalışmaları, şehri Millî Mücadele’nin merkezine dönüştürdü.
Ankara’da cephelerin sevk ve idaresiyle ilgilenildi, millî teşkilatlanmaya yönelik çalışmalar yürütüldü. Mustafa Kemal Paşa, Osmanlı Mebusan Meclisine seçilen milletvekilleriyle de burada görüşmeler yaptı. Ankara, bağımsızlık mücadelesinin askerî ve siyasi kararlarının alındığı merkez haline geldi.
ULAŞIM BAĞLANTILARI CEPHELERLE TEMASI KOLAYLAŞTIRDI
Ankara’nın tercih edilmesinde demir yolu bağlantıları önemli rol oynadı. İstanbul’a ve cephelere tren hattıyla bağlı olması, askerî ve siyasi gelişmelerin izlenmesini kolaylaştırıyordu.
Şehirde Millî Mücadele’yi destekleyen güçlü bir teşkilatlanmanın bulunması da bu tercihi destekledi. Ulaşım olanakları ve yerel destek, mücadelenin buradan yönetilmesine katkı sağladı.
MECLİSİN AÇILMASI ANKARA’NIN KONUMUNU GÜÇLENDİRDİ
23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin Ankara’da açılmasıyla yeni devletin temelleri burada atıldı. Kurtuluş Savaşı, Meclisin bulunduğu Ankara’dan yönetildi.
Yasama ve hükümet çalışmalarının şehirde yürütülmesi, Ankara’ya fiilen yönetim merkezi niteliği kazandırdı. Başkent kararı alındığında Ankara, bu görevi zaten yerine getiriyordu.
GÜVENLİK VE ANADOLU’DAN YÖNETİM ANLAYIŞI BELİRLEYİCİ OLDU
Zaferin ve Lozan Barış Antlaşması’nın ardından yeni devletin başkentinin resmen belirlenmesi gündeme geldi. Ankara’nın askerî ve coğrafi konumu, değerlendirmede öne çıkan gerekçeler arasındaydı.
İsmet Paşa, başkent tercihine ilişkin değerlendirmesinde Lozan sonrasında Boğazların askerî güvenliğine yönelik kaygılarını dile getirdi. Yeni devletin Anadolu’dan yönetilmesi hedefini ise şu sözlerle anlattı:
“Ayrıca Anadolu’nun ortasında bulunarak ve bir Anadolu hükümeti olarak yeni devleti çalıştırmak istiyoruz.”
9 EKİM’DEKİ TEKLİF, 13 EKİM’DE KARARA DÖNÜŞTÜ
İsmet Paşa ve 14 milletvekili, Ankara’nın başkent olması için 9 Ekim 1923’te TBMM’ye teklif sundu. Gerekçede ülkenin güvenliği, Ankara’nın stratejik konumu ve yeni devletin güç kaynaklarının Anadolu’da geliştirilmesi ihtiyacı vurgulandı.
Teklif, 13 Ekim’de Mecliste görüşüldü. Atatürk Ansiklopedisi’ne göre süreç, Meclis kararına dönüştü ve Ankara’nın başkent olması büyük çoğunlukla kabul edildi.
Kararın hükmü, dönemin diliyle şöyleydi:
“Türkiye Devletinin makarrı idaresi Ankara şehridir.”
Bu ifadeyle Ankara, Türkiye Devleti’nin yönetim merkezi olarak resmen belirlendi.
BAŞKENT KARARINI CUMHURİYET’İN İLANI İZLEDİ
Ankara’nın başkent olmasından 16 gün sonra, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi. Millî Mücadele’ye ve Meclise ev sahipliği yapan şehir, yeni yönetim biçiminin ilan edildiği yer de oldu.
20 Nisan 1924’te kabul edilen Anayasa’nın ikinci maddesinde Ankara’nın başkent olduğu belirtildi. Böylece savaş yıllarında oluşan yönetim merkezi, Meclis kararının ardından anayasal metinde de yerini aldı.
