İnsan Hakları Okulu Derneği, Türkiye'de çevre mücadelesi yürüten kişilerin karşılaştığı hak ihlallerini ve baskıları ele alan ön raporunu yayımladı. Araştırmada, ilgili soruları yanıtlayan 25 kişiden 15'i tehdit edildiğini, 11'i hakkında suç duyurusunda bulunulduğunu, 8'i ise fiziksel müdahale veya saldırıya uğradığını bildirdi. Raporda yüksek dava masrafları, ÇED süreçlerine katılımda yaşanan sorunlar ve mahkeme kararlarının uygulanmasına ilişkin güçlükler de öne çıktı.
İnsan Hakları Okulu Derneği (İHO), Kasım 2026 tarihli "Türkiye'de Çevreyi Savunmak: Ekoloji Mücadelesinde Maruz Kalınan Hak İhlalleri ve Baskılar" başlıklı ön raporunu yayımladı.
Dicle Kaya ve Edanur Alkan tarafından hazırlanan çalışma, Global Climate Legal Defense (CliDef) desteğiyle yürütülen "Çevre Savunucularının İhtiyaçlarının Haritalandırılması" araştırmasına dayanıyor.
Raporda çevre savunucularının mücadele ettikleri faaliyetler, hak arama süreçlerinde karşılaştıkları engeller, baskı iddiaları ve destek ihtiyaçları incelendi.
38 KİŞİLİK ANKET VE 22 SAHA GÖRÜŞMESİ YAPILDI
Araştırmada çevrimiçi ankete katılan 38 kişinin yanıtları ile 22 saha görüşmesinden elde edilen bilgiler değerlendirildi.
Saha çalışmaları ağırlıklı olarak Ege ve Karadeniz bölgelerinde yürütüldü. Akbelen, Artvin, Giresun ve Ordu'daki mücadelelerin yanı sıra Aydın ve Akbük'teki deneyimler de incelendi.
Saha görüşmelerine katılanların 13'ü kadın, 9'u erkeklerden oluştu. Ankete katılan 38 kişiden 20'si ise en az 10 yıldır çevre mücadelesi yürüttüğünü belirtti.
Raporda, mevcut bulguların Türkiye'deki bütün çevre savunucularını temsil etmediği ve ülke geneline genellenemeyeceği özellikle vurgulandı.
ÇEVRE SAVUNUCULARININ EN ÇOK MÜCADELE ETTİĞİ ALAN MADENCİLİK
Anket sonuçlarına göre çevre savunucularının en sık faaliyet gösterdiği alan madencilik oldu.
38 katılımcıdan 32'si madencilik faaliyetlerini mücadele konuları arasında gösterdi. Orman tahribatı ve ağaç kesimlerini belirtenlerin sayısı 23, iklim uyumu politikalarını belirtenlerin sayısı ise 18 oldu.
Korunan alanlar ve biyolojik çeşitlilik 17, su kaynaklarına erişim ve su kirliliği 16 katılımcı tarafından işaretlendi.
Termik santraller ve kömür faaliyetleri 15, hidroelektrik ve jeotermal enerji projeleri ise 14 kişinin mücadele alanları arasında yer aldı.
Katılımcılar birden fazla alanı işaretleyebildiği için bu sayıların toplamı anket katılımcısı sayısını aşıyor.
25 KİŞİDEN 15'İ TEHDİT EDİLDİĞİNİ BİLDİRDİ
Ön raporda çevre savunucularının karşılaştıklarını belirttikleri tehditlere de yer verildi.
İlgili anket sorusunu yanıtlayan 25 kişiden 15'i sözlü, yazılı veya anonim tehditlere maruz kaldığını ifade etti.
Tehditlerin kaynaklarına ilişkin anlatımlarda şirketlerle bağlantılı kişiler, kamu görevlileri ve kimliği belirlenemeyen kişilerden söz edildi.
Araştırmaya katılan bir çevre savunucusu, yaşadıklarını şu sözlerle anlattı:
"En önce teklif oluyor. Teklif kabul edilmezse bu sefer tehditlere dönüyor."
Raporda, tehditlerin kaynağının her olayda kesin olarak tespit edilemediği de belirtildi.
11 KİŞİ HAKKINDA SUÇ DUYURUSUNDA BULUNULDUĞUNU SÖYLEDİ
Anketin hukuki ve idari baskılarla ilgili sorularını yanıtlayan 25 kişiden 11'i hakkında suç duyurusunda bulunulduğunu bildirdi.
Aynı sayıda katılımcı dava, soruşturma veya şikâyetle tehdit edildiğini; 11 kişi de toplantı ve gösteri yasaklarıyla karşılaştığını belirtti.
Katılımcılardan 8'i fiziksel müdahale veya saldırıya maruz kaldığını, 5'i ise gözaltı veya tutuklama deneyimi yaşadığını ifade etti.
Raporda, çevre protestolarının ardından ifadeye çağrılma, soruşturma ve idari yaptırımlarla karşılaşma gibi deneyimlerin savunucular üzerinde maddi ve psikolojik yük oluşturabildiği değerlendirildi.
ÇEVRE DAVALARINDA MALİYET 200 BİN LİRAYA ULAŞABİLİYOR
Araştırmanın dikkat çeken bulgularından biri de çevre davalarının maliyeti oldu.
Saha görüşmelerinde hukukçular, keşif ve bilirkişi giderlerinin bazı dosyalarda 120 bin liradan 200 bin liraya kadar çıkabildiğini anlattı.
Görüşülen bir hukukçu, hukuki temsil sağlansa bile dava giderlerinin önemli bir engel oluşturduğunu şu sözlerle ifade etti:
"Avukat buldun avukat var, ama davayı yürütecek paran yok."
Rapora göre çevre savunucuları, yargılama giderlerini kimi zaman kendi aralarında para toplayarak karşılıyor.
Hukuki süreçlerle ilgili soruyu yanıtlayan 25 kişiden 15'i önemli zaman kaybı yaşadığını, 12'si avukatlık veya dava masraflarıyla karşılaştığını bildirdi.
MAHKEME KARARLARININ UYGULANMASINDA SORUN YAŞANDIĞI AKTARILDI
Raporda, çevre savunucularının lehlerine verilen yargı kararlarının sahada uygulanması konusunda güçlüklerle karşılaşabildiği belirtildi.
Giresun'daki görüşmelerde, sondaj faaliyetine ilişkin mahkeme kararına rağmen alanda yeniden işlem yapılmak istendiği yönündeki anlatımlara yer verildi.
Akbelen ve Artvin'deki katılımcılar da bazı projelerin yeni izinler veya farklı idari işlemlerle tekrar gündeme getirildiğini aktardı.
Araştırmada, mahkemeden olumlu karar alınmasının her durumda hukuki mücadelenin sona ermesi anlamına gelmediği değerlendirmesi yapıldı.
ÇED SÜREÇLERİNDE BİLGİYE ERİŞİM SORUNU
Ön raporda, çevresel projelere ilişkin bilgilerin yerel halka zamanında ulaştırılmamasının katılımı zorlaştırabildiği belirtildi.
Bazı görüşmeciler, köy sakinlerinin projelerden ancak iş makineleri sahaya geldiğinde haberdar olabildiğini anlattı.
Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) toplantılarında bilgilendirme ve itirazların dikkate alınması konusunda da sorunlar yaşandığı aktarıldı.
Araştırmacılar, kamuoyunun zamanında ve anlaşılır biçimde bilgilendirilmesinin çevresel karar alma süreçlerine etkili katılım açısından önem taşıdığını vurguladı.
GAZETECİLERİN DE TEHDİT VE SANSÜRLE KARŞILAŞTIĞI BELİRTİLDİ
Raporda çevre sorunlarını haberleştiren gazetecilerin yaşadıkları güçlükler de ele alındı.
Bazı katılımcılar, çevre haberciliği yapan gazetecilerin tehdit ve sansürle karşılaştığını ifade etti.
Araştırmaya katılan bir gazeteci, sahada yaşadığı riskler nedeniyle zaman zaman haberlerini imzasız yayımladığını belirterek "Çoğu defa mesela imzasız haber yayınladım" dedi.
Raporda bu tür deneyimlerin, çevre haberciliğinde güvenlik kaygıları ve otosansür açısından değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekildi.
ÇEVRE SAVUNUCULARININ ÖNCELİKLİ İHTİYACI HUKUKİ DESTEK
Araştırmada çevre savunucularının ihtiyaç duyduğu destek alanları da belirlendi.
Ankete katılan 38 kişiden 20'si hukuki danışmanlık ve avukatlık hizmetine, 19'u ise bağımsız teknik raporlama ve laboratuvar analizlerine ihtiyaç duyduğunu bildirdi.
Hak eğitimi ve uluslararası savunuculuk desteği 11'er kişi tarafından işaretlenirken 9 kişi acil müdahale fonuna ihtiyaç duyduğunu belirtti.
Araştırmacılar, gönüllü avukatlar, bilim insanları ve yerel dayanışma ağlarının çevre mücadelelerinde önemli rol üstlendiğini ancak mevcut desteklerin sürekliliğinin güçlendirilmesi gerektiğini kaydetti.
ARAŞTIRMA GENİŞLETİLEREK SÜRDÜRÜLECEK
İnsan Hakları Okulu Derneği, yayımlanan belgenin devam eden araştırmanın ilk bulgularını içerdiğini belirtti.
Çalışmanın sonraki aşamalarında farklı bölgelerden daha fazla çevre savunucusuyla görüşülmesi, hukuki süreçlerin ayrıntılı incelenmesi ve mevcut destek mekanizmalarının değerlendirilmesi planlanıyor.
Nihai raporda ise çevre savunucularının karşılaştıkları güçlükler ve ihtiyaç duydukları desteklere ilişkin daha somut önerilerin geliştirilmesi hedefleniyor.