Ortadoğu’da yükselen gerilim yalnızca bölgesel bir güvenlik meselesi değildir. Bu gerilim aynı zamanda küresel enerji fiyatlarını, enflasyonu, turizm akımlarını ve Türkiye ekonomisinin dengelerini doğrudan etkileyebilecek bir gelişmedir.
Ortadoğu’da yaşanan her gerilim, dünya enerji piyasalarında derhal hissedilir. Çünkü dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte biri ve LNG ticaretinin önemli bir bölümü Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleşmektedir. Bu nedenle İran ile yaşanabilecek bir savaş ya da Hürmüz Boğazı’nın güvenliğinin tehlikeye girmesi, küresel enerji piyasalarında ciddi dalgalanmalara yol açabilecek bir gelişmedir.
Enerji fiyatlarında yaşanabilecek bir şokun ilk ve en hızlı etkisi ise enflasyon üzerinden ortaya çıkar. Petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki sert artışlar, sanayi üretiminden taşımacılığa kadar tüm maliyet zincirini etkiler. Enerji maliyetlerindeki artış kısa sürede tüketici fiyatlarına yansır ve enflasyonist baskıyı artırır.
Türkiye açısından bu risk daha da önemlidir. Çünkü Türkiye enerji kaynakları bakımından büyük ölçüde dışa bağımlı bir ülkedir. Petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki küresel artışlar doğrudan enerji ithalat faturamızı büyütür ve bu durum hem cari dengeyi hem de enflasyonu etkileyen bir faktöre dönüşür.
Ancak enerji fiyatlarını yükselten tek unsur arz kesintileri değildir. Jeopolitik risklerin arttığı dönemlerde sigorta maliyetleri ve risk primleri de hızla yükselir. Özellikle savaş ihtimalinin bulunduğu bölgelerde petrol ve LNG taşıyan tankerlerin sigorta bedelleri artar, navlun maliyetleri yükselir ve bu maliyetler doğrudan enerji fiyatlarına yansır. Bu nedenle çoğu zaman fiziksel bir arz kesintisi yaşanmadan bile enerji fiyatları yükselmeye başlayabilir.
Enerji jeopolitiği açısından dikkat çeken bir başka gelişme ise Türkiye ile İran arasındaki doğalgaz anlaşmasının Temmuz ayında sona erecek olmasıdır. Uzun yıllardır Türkiye’nin doğalgaz tedarik kaynaklarından biri olan İran gazının geleceği bu açıdan kritik bir döneme girmiştir. Bölgesel gerilimler ve İran’ın kendi enerji üretiminde yaşadığı sorunlar, bu anlaşmanın geleceğini daha da stratejik hale getirmektedir.
İran, dünyanın en büyük doğalgaz rezervlerinden birine sahip olmasına rağmen enerji altyapısındaki yetersizlikler nedeniyle ciddi elektrik üretim sıkıntıları yaşamaktadır. Özellikle yaz aylarında sıcaklıkların 45 dereceyi aşmasıyla birlikte elektrik talebi hızla yükselmekte ve üretim kapasitesi bu talebi karşılamakta zorlanmaktadır. Bu nedenle İran’da son yıllarda sık sık elektrik kesintileri yaşanmaktadır.
Aslında İran geçmişte dönem dönem Türkiye’den elektrik ithal eden bir ülke olmuştur. Bugün yaşanan enerji krizi düşünüldüğünde, İran’ın özellikle yaz aylarında yeniden elektrik ithalatına ihtiyaç duyması şaşırtıcı olmayacaktır. Türkiye ise güçlü elektrik üretim kapasitesi sayesinde bu noktada bölgesel bir elektrik tedarikçisi olabilecek konumdadır.
Enerji jeopolitiğinde bu tür krizlerin genellikle enerji ihracatçısı ülkeler için ekonomik fırsatlar yarattığı da unutulmamalıdır. Bugün ortaya çıkan tabloya bakıldığında mevcut gerilimden en avantajlı çıkabilecek ülkelerden birinin Rusya olduğu görülmektedir. Çünkü petrol ve doğalgaz fiyatlarının yükseldiği her dönem, büyük enerji ihracatçılarının gelirlerini artırmaktadır.
Ancak bu gelişmeler yalnızca enerji piyasalarını değil, turizm sektörünü de etkileyebilir. Özellikle yaz sezonuna girerken bölgesel güvenlik algısı turizm akımlarını değiştirebilir. Son yıllarda yaz aylarında önemli bir turist akışı Dubai ve Körfez destinasyonlarına yönelmekteydi. Bölgesel gerilimlerin artması durumunda turistlerin daha güvenli gördükleri destinasyonlara yönelmesi muhtemeldir. Bu noktada Türkiye önemli bir avantaj elde edebilir.
Öte yandan İran açısından bakıldığında Nevruz Bayramı turizmi önemli bir ekonomik hareketlilik yaratmaktadır. 21 Mart’ta başlayan Nevruz, İran halkı için yılın en önemli bayramıdır ve bu dönemde milyonlarca İranlı yurt dışına seyahat etmektedir. İranlı turistlerin en çok tercih ettiği destinasyonların başında Türkiye gelmektedir.
Ancak İran’da yaşanabilecek ekonomik sıkıntılar, siyasi belirsizlikler veya seyahat kısıtlamaları nedeniyle İranlı turistlerin bu yıl Nevruz döneminde seyahat edememesi ihtimali ortaya çıkmaktadır. Bu durum Türkiye açısından bazı bölgelerde otel rezervasyonlarının iptali ve turizm gelirlerinde kayıp anlamına gelebilir.
Turizm ile enerji arasındaki ilişki de burada dikkat çekmektedir. Çünkü turizm sezonunda otellerin elektrik tüketimi önemli ölçüde artmaktadır. Klima sistemleri, havuzlar, mutfaklar ve eğlence alanları nedeniyle özellikle büyük turizm tesisleri yüksek enerji tüketimine sahiptir. Dolayısıyla turizm hareketliliği ile elektrik talebi arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır.
Bu noktada enerji politikalarının yalnızca üretim değil, verimlilik, yenilenebilir enerji ve depolama yatırımları açısından da ele alınması gerekmektedir. Güneş ve rüzgâr gibi yerli kaynaklar Türkiye’nin enerji bağımlılığını azaltabilecek önemli bir potansiyele sahiptir. Ancak bu kaynakların kesintili olması nedeniyle enerji depolama sistemleri giderek daha kritik hale gelmektedir.
Enerji depolama teknolojileri, yenilenebilir kaynaklardan üretilen enerjinin daha verimli kullanılmasını sağlar ve elektrik sisteminde esneklik yaratır. Bu nedenle depolama sistemleri artık yalnızca teknik bir konu değil, enerji güvenliğinin temel unsurlarından biri haline gelmiştir.
Ortadoğu’daki gelişmeler, Hürmüz Boğazı’nın enerji piyasaları üzerindeki kritik rolü ve küresel enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar bize çok açık bir gerçeği yeniden hatırlatmaktadır: Enerji artık yalnızca ekonomik bir mesele değil, aynı zamanda ulusal güvenlik meselesidir.
Türkiye için en doğru strateji ise enerji kaynaklarını çeşitlendiren, yerli üretimi artıran ve yenilenebilir enerji ile depolama teknolojilerini merkeze alan bir enerji politikasıdır.
Çünkü enerji krizleri çoğu zaman petrol kuyularında değil, boğazlarda ve savaş riskinin arttığı bölgelerde başlar.
Hürmüz’de yükselen her risk ise yalnızca enerji fiyatlarını değil, ülkelerin ekonomik dengelerini ve stratejik tercihlerini de yeniden şekillendirir.
Ali Rıza Öner
Enerji Politikaları ve Jeopolitiği Uzmanı
