Evden çalışma, uzaktan çalışma ve parça başına ücret sistemi son yıllarda iş arayanların sık araştırdığı çalışma modelleri arasında yer alıyor. Paketleme, tekstil, montaj ve benzeri işlerden bilgisayar üzerinden yürütülen işlere kadar farklı modeller bulunurken, çalışma şeklinin hukuki niteliği de çalışanların ücret ve sosyal güvenlik haklarını doğrudan etkiliyor.
Türkiye’de uzaktan çalışma İş Kanunu ve Uzaktan Çalışma Yönetmeliği kapsamında düzenlenirken, evde belirli bir işi tamamlayıp işverene teslim etmeye dayalı çalışmalar için Türk Borçlar Kanunu’nda ayrıca “evde hizmet sözleşmesi” bulunuyor. Parça başına ödeme ise tek başına ayrı bir çalışma statüsü değil, ücretin hesaplanma yöntemlerinden biri olarak uygulanabiliyor.
UZAKTAN ÇALIŞMA NEDİR?
Uzaktan çalışma, işçinin işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında işini evinden veya teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yürütmesi anlamına geliyor.
Uzaktan Çalışma Yönetmeliği’ne göre bu çalışma modelinin yazılı sözleşmeyle düzenlenmesi gerekiyor. Sözleşmede işin tanımı, yapılma biçimi, çalışma süresi ve yeri, ücret, işveren tarafından sağlanan ekipmanlar ile tarafların iletişim yöntemleri gibi konular yer alabiliyor.
Uzaktan çalışma, çalışanın istediği saatte tamamen bağımsız şekilde iş yapması anlamına gelmiyor. İşçi ile işveren arasındaki iş ilişkisi ve yükümlülükler devam ediyor.
EVDEN ÇALIŞMA İLE UZAKTAN ÇALIŞMA AYNI ŞEY Mİ?
Her evden çalışma hukuken aynı modele girmiyor.
Bir şirket çalışanının bilgisayar üzerinden evinden görevlerini yerine getirmesi uzaktan çalışma kapsamında değerlendirilebilirken, bir işverenin verdiği ürünleri evde hazırlamak, dikmek, paketlemek veya tamamlayıp teslim etmek farklı bir hukuki yapı oluşturabiliyor.
Türk Borçlar Kanunu’nun 461’inci maddesinde “evde hizmet sözleşmesi”, işveren tarafından verilen işin çalışanın kendi evinde veya belirlediği başka bir yerde, kendisi ya da aile bireyleriyle birlikte ücret karşılığında yapılması olarak tanımlanıyor.
PARÇA BAŞI ÇALIŞMA NEDİR?
Parça başı çalışma sisteminde ücret, yalnızca geçirilen süreye göre değil, üretilen veya tamamlanan iş miktarına göre hesaplanıyor.
Örneğin ücret;
- paketlenen ürün sayısına,
- dikilen parça sayısına,
- tamamlanan ürün miktarına,
- yapılan iş veya üretim miktarına
göre belirlenebiliyor.
Ancak “parça başı çalışıyorum” demek kişinin otomatik olarak serbest çalışan veya sigortasız olduğu anlamına gelmiyor. Çalışmanın hangi hukuki ilişki kapsamında yapıldığı ayrıca değerlendirilmesi gerekiyor.
PARÇA BAŞI ÜCRETTE ASGARİ ÜCRET KURALI VAR MI?
İş sözleşmesi kapsamında çalışanlar açısından ücretin parça başına ödenmesi, asgari ücret hükümlerini ortadan kaldırmıyor.
Asgari Ücret Yönetmeliği, aylık, haftalık, saatlik, parça başı veya yapılan iş miktarına göre ücret ödenen durumlarda asgari ücret için gerekli uyarlamanın yapılmasını öngörüyor. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının açıklamalarında da parça başına ücret sisteminin asgari ücret hükümlerine tabi olabileceği belirtiliyor.
İş Kanunu ayrıca, parça başına ücret kararlaştırılan bir çalışana işveren tarafından yapabileceği miktardan daha az iş verilmesi halinde ortaya çıkan ücret farkına ilişkin hükümler de içeriyor.
EVDEN ÇALIŞANLAR SİGORTALI OLABİLİR Mİ?
Çalışmanın evde yapılması tek başına sigortalılığı ortadan kaldırmıyor.
Uzaktan çalışan işçiler de işyerinde çalışan diğer işçiler gibi sosyal güvenlik sistemi kapsamına girebiliyor. SGK’nın uzaktan çalışmaya ilişkin değerlendirmelerinde de bu çalışanların 4/a kapsamında sigortalı olabileceği ve iş kazası ile meslek hastalığı sigortasından yararlanabileceği belirtiliyor.
Parça başı veya evden yürütülen bir faaliyette sigorta yükümlülüğünün bulunup bulunmadığı ise çalışma ilişkisinin niteliğine göre değişebiliyor. İşveren-işçi bağı, çalışma biçimi, ücret sistemi ve sözleşmenin yapısı bu değerlendirmede önem taşıyor.
EVDE HİZMET SÖZLEŞMESİNDE ÜCRET YAZILI BİLDİRİLMELİ
Türk Borçlar Kanunu’na göre evde hizmet sözleşmesi kapsamında işveren, yeni bir iş verdiğinde o işe özel koşulları çalışana bildirmekle yükümlü.
Çalışanın malzeme sağlaması gerekiyorsa bunun karşılığında ne kadar ödeme yapılacağı ile iş için verilecek ücretin de yazılı şekilde bildirilmesi öngörülüyor.
Bu nedenle yalnızca sözlü olarak “100 paket hazırla, sonra öderiz” şeklindeki belirsiz anlaşmalar yerine işin miktarı, teslim tarihi ve ücretin önceden açık şekilde belirlenmesi önem taşıyor.
UZAKTAN ÇALIŞMADA İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ DEVAM EDİYOR
Uzaktan çalışmaya geçilmesi, işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini ortadan kaldırmıyor.
Yönetmeliğe göre işverenin çalışanı gerekli iş sağlığı ve güvenliği önlemleri konusunda bilgilendirmesi, eğitim sağlaması ve verdiği ekipmanlarla ilgili gerekli tedbirleri alması gerekiyor.
Bazı tehlikeli işler ise uzaktan çalışmaya uygun kabul edilmiyor.
EVDE PAKETLEME İLANLARINDA DOLANDIRICILIK RİSKİ
Evden ve parça başı çalışma arayanların karşılaşabileceği en önemli risklerden biri sahte iş ilanları.
Kişisel Verileri Koruma Kurumu, özellikle sosyal medya ve çeşitli platformlarda yayımlanan “evde paketleme” ilanları üzerinden kişilerden kimlik kartı fotoğrafı veya banka bilgisi istendiğine ilişkin çok sayıda ihbar aldığını duyurdu.
KVKK’nın açıklamasında bazı başvurularda kişilere belirli bir IBAN’a para göndermelerinin ve ardından para iadesi yapmalarının söylendiği, daha sonra ise iş vaadinde bulunan kişilere ulaşılamadığı belirtildi. Kurum, güvenilir olmayan iş ilanlarında kişisel verilerin paylaşılmaması konusunda uyarıda bulunuyor.
“KAPORA” VE “DOSYA ÜCRETİ” TALEBİNE DİKKAT
İş arayan kişiden işe başlamadan önce “kayıt parası”, “dosya ücreti”, “sigorta bedeli”, “ürün teminatı”, “kargo bedeli” veya benzeri adlarla para istenmesi önemli bir risk işareti olabilir.
Özellikle sosyal medya üzerinden ulaşılan ilanlarda şirketin gerçek ticari unvanı, iletişim bilgileri ve faaliyetinin doğruluğu kontrol edilmeden para veya kimlik bilgisi gönderilmemesi gerekiyor.
KVKK da güvenilir olmayan kişi ve kuruluşlara ait iş ilanları üzerinden kişisel veri paylaşılmaması gerektiğini vurguluyor.
EVDEN İŞ İLANINDA NELERE BAKILMALI?
Evden veya parça başı çalışma teklifinde öncelikle işverenin kim olduğunun açıkça bilinmesi gerekiyor.
Şirketin unvanı, işin tam olarak ne olduğu, kaç parça üretileceği, birim başına ücret, ödeme tarihi, malzeme ve kargo masrafının kime ait olduğu ile çalışma ilişkisinin hukuki statüsü baştan belirlenmeli.
Özellikle yalnızca WhatsApp veya sosyal medya hesabı üzerinden iletişim kuran, yüksek kazanç vaat eden ve işe başlamadan para isteyen ilanlara karşı dikkatli olunması gerekiyor.
UZAKTAN ÇALIŞMADA YENİ MODELLER DE GÜNDEMDE
Uzaktan, kısmi ve platform tabanlı çalışma modelleri çalışma hayatında daha fazla yer tutarken bu alanlara ilişkin mevzuat da tartışılmaya devam ediyor.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, uzaktan, kısmi, geçici ve platform çalışması gibi yeni nesil çalışma biçimlerine ilişkin mevzuat ihtiyaçlarının değerlendirildiği çalışmalar yürüttüğünü daha önce açıklamıştı.
Bu nedenle evden çalışma modelleri yalnızca nerede çalışıldığıyla değil, ücret, çalışma süresi, sosyal güvenlik, iş sağlığı ve güvenliği ile çalışanların hakları açısından da önem taşıyor.
