Rusya'nın Sibirya bölgesindeki İrkutsk'ta, veba ve tehlikeli enfeksiyonlar üzerine çalışan bir araştırma enstitüsünde görevli genç laboratuvar çalışanının ölümü soru işaretlerini beraberinde getirdi. Yerel kaynaklarda çalışanın akciğer vebasına yakalandığı ve laboratuvarda bakteriye maruz kaldığı öne sürülürken, Rus sağlık otoriteleri herhangi bir laboratuvar kazasının tespit edilmediğini açıkladı. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ise kesin ölüm nedeninin henüz doğrulanmadığını belirterek gelişmeleri takibe aldı.
HAYATINI KAYBEDEN DARYA SHIPILOVA KİMDİ?
Olayın merkezindeki Darya Shipilova, Rus basınına yansıyan bilgilere göre 28 yaşındaydı ve İrkutsk Sibirya ve Uzak Doğu Veba Araştırma Enstitüsünde laboratuvar teknisyeni olarak görev yapıyordu. Veba ve diğer tehlikeli enfeksiyonlar üzerine çalışmaların yürütüldüğü kurumda çalışan Shipilova'nın eğitim geçmişi, enstitüde ne kadar süredir görev yaptığı ve hangi projelerde çalıştığına ilişkin ayrıntılı bilgiler kamuoyuyla paylaşılmış değil. 29 Eylül'de hastaneye kaldırılan genç çalışan, sağlık durumunun ağırlaşmasının ardından 2 Ekim'de yaşamını yitirdi.
HASTALIĞI SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONU BELİRTİLERİYLE BAŞLADI
Rus makamlarının DSÖ'ye aktardığı bilgilere göre Shipilova'nın hastalığı başlangıçta akut solunum yolu viral enfeksiyonuna benzer belirtiler gösterdi. Durumu ilerleyen günlerde ağırlaşırken zatürre tablosu gelişti. Rusya'nın halk sağlığı otoritesi Rospotrebnadzor, vakayı "nedeni belirlenemeyen zatürre" olarak tanımladı. Shipilova'dan alınan örneklerin kapsamlı biçimde incelendiğini belirten kurum, çalışanın mesleki faaliyetleriyle bağlantılı bir mikroorganizmanın tespit edilmediğini bildirdi. Buna rağmen zatürreye hangi etkenin yol açtığına ilişkin kesin bir açıklama yapılmadı.
VEBA İDDİASI NASIL ORTAYA ÇIKTI?
Shipilova'nın ölümünün ardından Rusya'daki bazı yerel yayınlar ve Telegram kanallarında olayın laboratuvar faaliyetleriyle bağlantılı olduğu yönünde iddialar ortaya çıktı. Bazı kaynaklar genç çalışanın akciğer vebasına yakalandığını ileri sürerken, başka bir iddiada laboratuvarda Yersinia pestis bakterisinin bulunduğu bir tüpün kırıldığı ve Shipilova'nın bu sırada bakteriye maruz kaldığı öne sürüldü. Ancak bu iddiaları doğrulayan resmi bir test sonucu veya bağımsız bulgu açıklanmadı. Bu nedenle Shipilova'nın laboratuvarda veba bakterisine maruz kaldığı ve veba nedeniyle hayatını kaybettiği yönündeki bilgiler doğrulanmış değil.
RUS MAKAMLARI LABORATUVAR KAZASINI REDDEDİYOR
Rospotrebnadzor'un açıklaması, yerel kaynaklarda ortaya atılan iddialardan farklı bir tablo ortaya koyuyor. Rus sağlık otoritesi, enstitüde patojen mikroorganizmalarla yürütülen çalışmalar sırasında herhangi bir acil durum veya laboratuvar kazası tespit edilmediğini açıkladı. Shipilova'dan alınan örneklerde de mesleki faaliyetleriyle bağlantılı mikroorganizmaya rastlanmadığı bildirildi. Böylece resmi açıklamalar veba iddiasını doğrulamazken, genç çalışanın ölümüne yol açan hastalığın kesin nedeni konusundaki belirsizlik devam etti.
ÖLÜMÜN ARDINDAN GENİŞ ÖNLEMLER ALINDI
Veba vakası doğrulanmamasına rağmen Shipilova'nın ölümünün ardından bölgede kapsamlı sağlık önlemleri uygulandı. Genç çalışanla temas ettiği değerlendirilen kişiler belirlendi ve sağlık gözetimine alındı. Tedavi gördüğü hastanede yeni hasta kabulü ve taburcu işlemleri geçici olarak durdurulurken bazı rutin çalışmalar da askıya alındı. Rospotrebnadzor Başkanı Anna Popova bölgeye giderek yerel yetkililerle durumu değerlendirdi. Bazı kaynaklar 60'tan fazla enstitü çalışanının izolasyona alındığını bildirirken, temaslıların toplam sayısına ilişkin farklı rakamlar yayımlandı. Bu nedenle kesin temaslı sayısı konusunda kaynaklar arasında farklılık bulunuyor.
TEMASLILARDA VEBA TESPİT EDİLMEDİ
Sağlık gözetimine alınan kişiler üzerinde yapılan testlerde şu ana kadar veba etkeninin tespit edildiğine ilişkin bir açıklama yapılmadı. Rus sağlık makamlarının paylaştığı sonuçlara göre temaslılardan ikisinde COVID-19, ikisinde ise rinovirüs belirlendi. Diğer kişilerde tehlikeli bulaşıcı hastalık etkenine rastlanmadığı bildirildi. Rus makamlarının DSÖ'ye ilettiği bilgilerde de temaslılarda tehlikeli enfeksiyon etkeninin saptanmadığı belirtildi. Sağlık durumları ve test sonuçlarının değerlendirilmesinin ardından temaslıların bir bölümüne yönelik tıbbi gözetim sona erdirildi.
DSÖ RUSYA'DAN BİLGİ İSTEDİ
Dünya Sağlık Örgütü, olayın ardından 3 Ekim'de Rus makamlarıyla iletişime geçerek vakaya ilişkin bilgi istedi ve ihtiyaç duyulması halinde destek sağlamayı teklif etti. Rusya daha sonra yürütülen epidemiyolojik incelemeye ilişkin bilgileri örgüte aktardı. DSÖ Sözcüsü Christian Lindmeier, 6 Ekim'deki açıklamasında Shipilova'nın 2 Ekim'de ağır zatürre sonrasında hayatını kaybettiğini ancak kesin ölüm nedeninin resmi olarak doğrulanmadığını bildirdi. DSÖ'nün ilk değerlendirmesinde halk sağlığı riski İrkutsk için "orta-düşük", Rusya geneli için "düşük", DSÖ Avrupa Bölgesi açısından ise "çok düşük" seviyede değerlendirildi.
ÇALIŞTIĞI MERKEZ NEDEN ÖNEMLİ?
Shipilova'nın ölümünün uluslararası gündeme taşınmasındaki en önemli unsurlardan biri görev yaptığı kurum. İrkutsk Sibirya ve Uzak Doğu Veba Araştırma Enstitüsü, veba dahil tehlikeli bulaşıcı hastalıklar üzerine çalışmalar yürütüyor ve kurumun geçmişi Sovyetler Birliği dönemine uzanıyor. Bu alandaki araştırmalarda vebaya neden olan Yersinia pestis gibi patojenler üzerinde çalışmalar yürütülebiliyor. Doğal hastalık odaklarının izlenmesi, tanı yöntemlerinin geliştirilmesi, tedavi ve aşı araştırmaları ile antibiyotik direncinin takibi de araştırma alanları arasında bulunuyor. Bu nedenle kurumda çalışan bir kişinin nedeni belirlenemeyen ağır zatürre sonucu hayatını kaybetmesi, ölüm ile laboratuvar faaliyetleri arasında bağlantı bulunup bulunmadığı sorusunu gündeme taşıdı.
AKCİĞER VEBASI NEDİR?
Veba, Yersinia pestis bakterisinin neden olduğu zoonotik bir enfeksiyon hastalığı. DSÖ hastalığın temel klinik biçimlerini bubonik, septisemik ve pnömonik veba olarak sınıflandırıyor. Akciğerleri etkileyen pnömonik veba, hastalığın ağır seyreden türlerinden biri ve solunum parçacıkları aracılığıyla insandan insana bulaşabiliyor. Erken teşhis ve antibiyotik tedavisi bu nedenle büyük önem taşıyor. İrkutsk'ta temaslıların izlenmesi ve izolasyon önlemlerinin uygulanması ise tek başına Shipilova'nın akciğer vebasına yakalandığını göstermiyor.
VEBA GÜNÜMÜZDE DE GÖRÜLÜYOR
Tarih boyunca büyük salgınlarla anılan veba tamamen ortadan kalkmış bir hastalık değil. Yersinia pestis dünyanın bazı bölgelerindeki doğal hayvan rezervuarlarında varlığını sürdürüyor ve günümüzde de insan vakaları kayda geçiyor. Bakterinin Sibirya'daki bazı yabani küçük memeli popülasyonları ve pirelerde de doğal olarak bulunduğu bildiriliyor. Ancak bölgede doğal veba odaklarının bulunması, Shipilova'nın ölümünün vebadan kaynaklandığı anlamına gelmiyor. Bu iki durumun birbirinden ayrı değerlendirilmesi gerekiyor.
DOSYADA CEVAP BEKLEYEN SORULAR VAR
Olayın merkezindeki en önemli soru henüz yanıtlanmış değil: Darya Shipilova'nın ölümüne yol açan ağır zatürrenin nedeni neydi? Rus makamları laboratuvarda kaza yaşandığına ilişkin bulgu bulunmadığını ve çalışanın örneklerinde mesleki faaliyetleriyle bağlantılı tehlikeli bir mikroorganizmaya rastlanmadığını açıklıyor. Yerel kaynaklarda gündeme getirilen akciğer vebası ve kırılan tüp iddiaları ise bağımsız bulgularla doğrulanmış değil. DSÖ de kesin ölüm nedeninin henüz açıklanmadığını belirtiyor. Bu nedenle zatürreye hangi etkenin yol açtığı, Yersinia pestis'e yönelik testlerin ayrıntılı sonuçlarının kamuoyuyla paylaşılıp paylaşılmayacağı ve laboratuvar kazası iddiasının somut bir kanıta dayanıp dayanmadığı dosyanın yanıt bekleyen başlıkları arasında bulunuyor.
Mevcut veriler, veba araştırmaları yapan bir enstitüde görevli genç laboratuvar çalışanının ağır zatürre sonrasında yaşamını yitirdiğini, ölümün ardından kapsamlı sağlık önlemleri alındığını ve DSÖ'nün gelişmeleri izlediğini ortaya koyuyor. Shipilova'nın vebadan öldüğü veya laboratuvardan veba yayıldığı ise şu ana kadar doğrulanmış değil.
