.png)
Umman: Körfez'in Yeni Gücü
Umman'da Ya'rubî hanedanı 1650'de Portekizlileri Maskat'tan atmış, kısa sürede Körfez'in en etkin yerli donanmasını kurmuştu. XVIII. yüzyılın başında Umman gemileri İran kıyılarına, adalarına ve ticaret gemilerine düzenli baskınlar yapıyordu. 1717-1718 civarında Bahreyn'in Ummanlıların eline geçmesi, Safevîlerin Körfez'deki çaresizliğinin simgesi oldu.
Burada dürüst olmak gerekir: İngiltere ile Umman arasındaki resmî ittifak ancak 1798'de imzalanacaktı. Ama Şah Hüseyin döneminde Doğu Hindistan Şirketi'nin tutumu, fiilen Umman'ın işine yarıyordu. Şirket Maskat'la ticareti kesmedi, İran adına Umman'a karşı savaşa girmedi. Buna "kârlı tarafsızlık" diyebiliriz. Denizde tarafsız kalan büyük güç, sahada en güçlü olanı kazandırır.
Başarısız İttifak Arayışları
İsfahan bu tehdide karşı kapı kapı dolaştı. Bender Abbas'taki İngiliz ve Hollanda temsilciliklerinden donanma desteği istendi; ikisi de ya geri çevirdi ya da ağır ticari tavizler şart koştu. Üstelik İngilizler, Safevî hazinesinin aksattığı gümrük paylarını sürekli masaya getiriyordu. Yani İsfahan'ın güvenlik talebine Londra'nın cevabı, alacak defteriydi.
Portekiz'le sınırlı bir ortak deniz çabası denendi, kalıcı sonuç vermedi. Fransa'ya uzanıldı: 1708'de bir ticaret antlaşması imzalandı, 1715'te Safevî elçisi Mehmed Rıza Bey Versay'da XIV. Louis'nin huzuruna çıktı. Gösteri büyüktü, ama Körfez'e tek bir Fransız savaş gemisi gelmedi.
Ders şudur: Kendi donanması olmayan devlet, denizini başkalarının iyi niyetine emanet eder. İyi niyet ise uluslararası siyasette en kısa ömürlü sermayedir.
1722: İnkıraz (batma, dağılma, çöküş, yok olma, son bulma ve tükenme)
Son darbe denizden değil, doğudan geldi. Mart 1722'de Mahmud Hotakî'nin Afgan kuvvetleri Gülnabad'da Safevî ordusunu bozguna uğrattı. Aylarca süren kuşatmanın ardından İsfahan Ekim 1722'de teslim oldu; Şah Hüseyin tacını kendi eliyle Mahmud'a giydirdi. Ardından Osmanlı ve Rusya, 1724 İstanbul Antlaşması ile İran'ın kuzey ve batı topraklarını kendi aralarında paylaştı.
Safevîleri yıkan, dış müdahale değildi. Dış aktörler yalnızca içeride açılan boşluğu doldurdu. İçsel zayıflık önce Körfez'i Umman'a, sonra başkenti Afganlara, sonra toprağı komşulara açtı. Bu çözülme, bölgedeki güç dengesini kalıcı biçimde değiştirdi: Körfez'de yerli deniz gücü Umman'a, uzun vadeli hakemlik ise İngiltere'ye geçti. Bu düzen, kabaca 1971'deki İngiliz çekilmesine kadar sürecekti.
Bugüne Dönerken: Benzerlikler ve Farklar
Tarih kendini tekrar etmez, ama kafiyeli konuşur. Bugünkü tabloda da Hürmüz'ün kontrolü pazarlığın merkezinde. Umman yine anahtar ülke. İngiltere yine masanın ön tarafında değil, arka kapısında. İran yine bir büyük güçle (bugün ABD) doğrudan masaya oturmak yerine dolaylı kanalları tercih ediyor.
Ama farklar da en az benzerlikler kadar önemli. Bugünkü İran, 1722'nin savunmasız İsfahan'ı değil. Hürmüz'ü bizzat tehdit edebilen asimetrik bir deniz ve füze kapasitesine sahip. Umman bugün İran'a saldıran taraf değil, aksine Tahran'ın Batı'ya açılan en güvenilir kapısı. İngiltere de bir ticaret şirketi aracılığıyla değil, devlet olarak ve Kraliyet protokolüyle sahnede.
Asıl tehlike benzerlikte değil, unutkanlıkta yatıyor. Safevîlerin dersi, dış dengenin iç dayanıklılık olmadan sürdürülemeyeceğidir. Ekonomik baskı altında eriyen bir para birimi, yorgun bir toplum ve meşruiyet kaybı yaşayan bir yönetim, en ustaca kurulmuş diplomatik denklemi bile içeriden çökertebilir. Şah Hüseyin'in sarayı da diplomasi yapıyordu; elçiler gönderiyor, antlaşmalar imzalıyordu. Eksik olan, o diplomasiyi taşıyacak bir devlet omurgasıydı.
Windsor'daki ziyafet sofrası kalktığında geriye bir soru kalacak: Tahran bu kez denizi kendi elinde mi tutuyor, yoksa yine başkasının iyi niyetine mi emanet ediyor?
Üç asır önce bu sorunun cevabını İsfahan çok geç öğrenmişti.
