Yapay zekâ destekli ilaç geliştirme şirketi Insilico Medicine’ın akciğer hastalığı için geliştirdiği Rentosertib adlı deneysel ilaçta dikkat çeken sonuçlar elde edildi. Klinik çalışma verilerinin analizinde, ilacı kullanan hastaların tahmini biyolojik yaş göstergelerinde gerileme görüldü. Altı farklı “yaşlanma saati” aynı yönde sonuç verirken bazı ölçümlerde farkın 6 yıla kadar ulaştığı bildirildi.
Wall Street Journal’ın haberine göre uzmanlar, çalışmanın katılımcı sayısının sınırlı olması ve Rentosertib’in henüz sağlıklı kişiler üzerinde test edilmemesi nedeniyle sonuçların yaşlanmayı gerçekten yavaşlattığını kanıtlamak için yeterli olmadığı konusunda uyarıyor.
Rentosertib, doğrudan yaşlanmayı durdurmak amacıyla değil, idiyopatik pulmoner fibrozis (IPF) olarak bilinen ilerleyici akciğer hastalığının tedavisi için geliştirildi. İlacın biyolojik yaş göstergeleri üzerindeki sonuçları ise yapay zekâ destekli ilaçların yaşlanma araştırmalarında da kullanılabileceği ihtimalini gündeme taşıdı.
YAPAY ZEKÂ HEDEFİ BULDU, MOLEKÜLÜ TASARLADI
2014 yılında matematikçi, fizikçi ve biyoteknoloji uzmanı Alex Zhavoronkov tarafından kurulan Insilico Medicine, yapay zekâyı ilaç keşfinde kullanan öncü şirketlerden biri olarak çalışmalarını sürdürüyor. Şirket, Rentosertib’in geliştirilmesinde yapay zekâdan yalnızca mevcut ilaç adaylarını incelemek için değil, hastalıkla ilişkili biyolojik hedefin belirlenmesi ve bu hedefe yönelik yeni molekülün tasarlanması aşamalarında da yararlandı.
İlk aşamada binlerce hastanın sağlık kayıtları, kan testlerinde tespit edilen proteinler ve çok sayıda bilimsel araştırmadan elde edilen veriler yapay zekâ sistemleriyle analiz edildi. Bu çalışmalar sonucunda fibrozisle bağlantılı TNIK proteini potansiyel bir ilaç hedefi olarak belirlendi. Ardından proteinlerin fiziksel yapılarını ve diğer moleküllerle nasıl etkileşime girdiklerini inceleyen ikinci sistem devreye sokuldu.
Bu sistem, belirlenen hedefe bağlanabilecek tamamen yeni moleküllerin oluşturulmasında kullanıldı. Süreç, şirket tarafından bir kilide uygun anahtar üretmeye benzetiliyor. Yapay zekâ önce hastalığın mekanizmasında etkili olabilecek “kilidi” belirledi, ardından bu hedef üzerinde etkili olması amaçlanan molekülün tasarlanmasına yardımcı oldu.
Rentosertib daha sonra klinik araştırmalara taşındı. İlaç başlangıçta yaşlanmayı tersine çevirmek amacıyla değil, akciğerlerde ilerleyici yara dokusu oluşumuna yol açan IPF hastalığının tedavisi için geliştirildi. Faz 2a araştırmasında ilacın güvenliği ve akciğer fonksiyonları üzerindeki etkileri incelendi. Bu çalışma sırasında alınan kan örnekleri daha sonra yaşlanmanın biyolojik göstergeleri açısından da değerlendirmeye alındı.
12 HAFTALIK TEDAVİDE 6 YILA VARAN FARK
Nature Biotechnology’de yayımlanan yeni araştırmada klinik çalışma sırasında elde edilen veriler altı farklı “yaşlanma saati” kullanılarak incelendi. Hastalar Rentosertib’i 12 hafta boyunca kullanırken araştırmacılar kandaki proteinlere dayanan sistemler aracılığıyla katılımcıların tahmini biyolojik yaşındaki değişimi takip etti.
Yaşlanma saatleri, kişinin nüfus cüzdanındaki yaşını ölçmek yerine hücre, doku ve organların durumuyla bağlantılı biyolojik göstergeleri analiz ediyor. Kandaki proteinlerden elde edilen veriler kullanılarak vücudun biyolojik durumunun hangi yaş profiline daha yakın olduğu tahmin ediliyor. Kullanılan altı sistem farklı yöntemlerle hesaplama yapmasına rağmen Rentosertib verilen hastalarda biyolojik yaş göstergelerinin düşmesi yönünde sonuçlar ortaya koydu.
Bazı modellerde tahmini biyolojik yaşda yaklaşık 3 ila 4 yıllık gerileme görülürken en yüksek ölçümlerde farkın 6 yıla kadar ulaştığı bildirildi. Bu nedenle sosyal medyada kullanılan “ilaç insanları 6 yıl gençleştirdi” ifadesi bilimsel sonuçları tam olarak yansıtmıyor. Araştırmada kişinin gerçek yaşının geriye gitmesi değil, protein profillerinden hesaplanan tahmini biyolojik yaş göstergelerinin düşmesi ölçüldü.
Araştırmanın dikkat çeken yönlerinden biri de tek bir yaşlanma modeline bağlı kalınmaması oldu. Altı farklı yaşlanma saatinin aynı yönde sonuç vermesi, Rentosertib’in biyolojik yaşlanmayla ilişkili süreçler üzerindeki olası etkisinin daha geniş araştırmalarla incelenmesini gündeme getirdi.
Kullanılan yaşlanma saatlerinden birinin geliştirilmesine katkıda bulunan Harvard Tıp Fakültesi profesörü Vadim Gladyshev, sonuçlara ilişkin, “Bu, tahmin edilen biyolojik yaşın azaltılabileceğini çok açık biçimde gösteren ilk çalışma” değerlendirmesinde bulundu.
Gladyshev bununla birlikte araştırmanın kesin bir sonuca ulaşmak için yeterli olmadığına dikkat çekti. Katılımcı sayısının sınırlı olduğunu belirten Gladyshev, yaşlanma saatlerinin de insan vücudunun gerçek yaşlanma sürecini kusursuz biçimde ölçen sistemler olmadığını vurguladı.
Kardiyolog ve “Super Agers” kitabının yazarı Eric Topol da araştırmayı umut verici buldu ancak sonuçların daha büyük çalışmalarla doğrulanması gerektiğini söyledi. Topol, “Bu ilaç umut verici görünüyor. Ancak nihai değerlendirmeyi yapmamızı sağlayacak kesin bir çalışmaya henüz sahip değiliz” ifadelerini kullandı.
Araştırmanın bir diğer önemli sınırlaması ise Rentosertib’in sağlıklı insanlar üzerinde denenmemiş olması. Çalışmadaki katılımcılar IPF hastalarından oluşuyor. Bu nedenle aynı etkinin sağlıklı insanlarda ortaya çıkıp çıkmayacağı, biyolojik yaş göstergelerindeki düşüşün ne kadar süreceği ve bunun insan ömrünü uzatıp uzatmayacağı henüz bilinmiyor.
FAZ 3’E GEÇTİ: 320 HASTA 52 HAFTA İZLENECEK
Rentosertib’in klinik geliştirme sürecinde yeni aşamaya da geçildi. Insilico Medicine, GENESIS-IPF-3 adı verilen Faz 3 klinik çalışmasında ilk hastaya 10 Eylül 2026’da ilacın verildiğini açıkladı. Böylece daha önce elde edilen sonuçların çok daha geniş bir hasta grubunda ve daha uzun sürede sınanacağı dönem başladı.
Faz 3 araştırmasına Çin’deki 47 merkezden yaklaşık 320 IPF hastasının dahil edilmesi planlanıyor. Randomize, çift kör ve plasebo kontrollü yürütülecek araştırmada katılımcılar 52 hafta boyunca takip edilecek. Böylece önceki 12 haftalık çalışmaya kıyasla Rentosertib’in etkileri yaklaşık bir yıllık dönemde değerlendirilebilecek.
Araştırmanın temel ölçütlerinden biri akciğer fonksiyonlarının değerlendirilmesinde kullanılan zorlu vital kapasite (FVC) değerindeki yıllık değişim olacak. Hastalığın ilerlemesi, klinik sonuçlar ve ilacın güvenliği de araştırma boyunca izlenecek. Faz 2a’da elde edilen olumlu sinyallerin 320 kişilik daha büyük grupta tekrarlanıp tekrarlanmayacağı ilacın geleceği açısından önem taşıyor.
Rentosertib’in Faz 3 aşamasına ulaşması ise ilacın kullanıma hazır veya onaylanmış olduğu anlamına gelmiyor. İlaç halen deneysel statüde bulunuyor. Faz 3 sonuçlarının olumlu çıkması durumunda dahi düzenleyici kurumların değerlendirme ve ruhsatlandırma süreçlerinin tamamlanması gerekecek.
Rentosertib’in uzun ömür araştırmaları açısından dikkat çekmesinin temel nedeni de ilacın başlangıçta bir “gençlik ilacı” olarak geliştirilmemiş olması. Akciğer hastalığını hedefleyen bir molekülün altı farklı biyolojik yaş modelinde aynı yönde değişiklik göstermesi, hastalıkların tedavisi ile yaşlanmanın biyolojik mekanizmaları arasındaki ilişkinin daha ayrıntılı araştırılmasının önünü açabilir.
Bugünkü veriler Rentosertib’in insan ömrünü uzattığını, yaşlanmayı durdurduğunu veya insanları gerçek anlamda 6 yıl gençleştirdiğini kanıtlamıyor. Ancak Faz 3 ve ilerleyen araştırmalarda benzer sonuçların doğrulanması halinde yapay zekânın yalnızca ilaç geliştirme süresini kısaltmak için değil, yaşlanmayla bağlantılı biyolojik süreçleri hedefleyen yeni tedavilerin geliştirilmesinde de önemli bir rol üstlenebileceği değerlendiriliyor.
