Bir ömür, altı ilke, sonsuza uzanan bir miras

Mustafa Kemal Atatürk’ün hayatını kaybettiği gün olan 10 Kasım’da saatler 09.05’i gösterdiğinde tüm ülkede hayat duruyor. Sirenler çalıyor, gencinden yaşlısına bütün vatandaşlar Ata’larına saygılarını sunuyor, okullarda ve Anıtkabir'de resmî tören yapılıyor. Ancak Atatürk'ün mirası, yalnızca anma törenlerinden ibaret değil. Eğitimden hukuka, dilden kadın haklarına kadar bugünkü kurumsal yapının önemli bir bölümü onun tohumlarını ektiği ilke ve inkılâplar üzerinden şekillendi.

Atatürk'ün fikirsel mirasının çekirdeğini, "Altı Ok" olarak bilinen altı ilke oluşturuyor. Bu ilkelerin ilk üçü 1927'de, kalan üçü 1931'de Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) programına girdi; altısı birden 5 Şubat 1937'de Anayasa'ya eklendi. İlkeler soyut bir felsefe olarak değil, saltanatın kaldırılmasından Medeni Kanun'a, Harf Devrimi'nden kadınların siyasal haklarına kadar uzanan somut düzenlemelerle birlikte ortaya çıktı.

Bugün bu mirasın hukuki izi sürüyor: 1982 Anayasası'nın 174. maddesi, Tevhid-i Tedrisat, tekke ve zaviyelerin kapatılması, medeni nikâh ve harf kanunları gibi inkılap kanunlarının, Anayasa hükümleri gerekçe gösterilerek geçersiz sayılamayacağını hükme bağlıyor.

İLKE İLE İNKILAP: FARK NE?

İnkılaplar, belirli bir tarihte yapılan ve somut bir kurumu ya da kuralı değiştiren düzenlemeler olarak tanımlanıyor.İlkeler ise bu düzenlemelerin arkasındaki ortak mantığı tarif eden genel yönelimler olarak tarif ediliyor. Pratikte önce inkılaplar yapıldı, ilkeler sonradan sistematik hâle geldi. Bu sıra, ilkelerin tarihçesinde de görülüyor: Cumhuriyetçilik, Halkçılık ve Milliyetçilik 1927'de, Devletçilik, Laiklik ve İnkılapçılık 1931'de CHP programına girdi. İlkelerin altısı 5 Şubat 1937'de Anayasa’ya eklendi. Başka bir deyişle ilkeler, baştan yazılmış bir felsefenin başlıkları olmaktan çok, on yıllık uygulamanın sonradan adlandırılmış özeti olarak okunuyor.

ALTI İLKENİN TEMELİ: CUMHURİYETÇİLİK

Türkiye Cumhuriyeti’nin temelini oluşturan altı ilkeden biri olan cumhuriyetçilik, yönetimin hükümdarın değil, halkın iradesine dayanması esasına dayanıyor. Bu, yalnızca rejimin adının değişmesi anlamına gelmiyor: Yönetme yetkisinin kaynağı hanedandan millete taşınıyor. Bu anlamda da yönetim, tek bir ailenin tekelinden çıkıyor ve milletin iradesiyle bütünleşiyor.

Bu ilke üç adımda somutlaştı. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı. Osmanlı ailesinin hükümdarlığına son veren saltanatın kaldırılması olayı, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet’in ilanıyla ikinci aşamaya geçti. Sonuçta da 3 Mart 1924'te halifelik sona erdirildi. Böylece hem hükümdarlık hem de onun dinî-siyasal uzantısı olan makam ortadan kalktı. İlke, CHP’nin 1927'deki İkinci Büyük Kurultayı’nda parti programına girdi.

BİR ORTAK AİDİYET BİÇİMİ: MİLLİYETÇİLİK

Milliyetçilik ilkesi, ulusal bağımsızlığı ve ülke bütünlüğünü koruma, vatandaşlığı ortak aidiyet üzerinden tanımlama anlayışı olarak özetleniyor.

Dış politikada ilkenin pratikteki yansıması olarak en sık 24 Temmuz 1923 Lozan Barış Antlaşması ile sınırların uluslararası düzeyde tanınması gösteriliyor. İç politikada ise ulus kimliğinin dilde ve tarihte kurumsallaşması öne çıkıyor: Türk Tarih Kurumu 1931'de, Türk Dil Kurumu 1932'de kuruldu, 1928'de Harf İnkılabı yapıldı.

Bu ilke, “ırk” ya da “din” üzerinden değil, ortak aidiyet üzerinden tanımlanan bir milliyetçilik olarak tanımlanıyor.

SINIF, MİLLET VE HALK: HALKÇILIK

Halkçılık, kanun önünde eşitliği ve sınıf ayrıcalığı tanımayan toplum anlayışı olarak tanımlanıyor. Bu ilkenin pratik karşılığı üç alanda aranıyor.

Ekonomik yük: Köylüden alınan aşar vergisi 1925'te kaldırıldı. Verginin kaldırma kararı, İzmir İktisat Kongresi’nde oy birliğiyle alınmıştı.

Unvan ve statü: 1934'te “Efendi, Bey, Paşa” gibi lakap ve unvanları kaldıran kanun (2590 sayılı) kabul edildi. Aynı yıl, 21 Haziran 1934'te Soyadı Kanunu çıktı. Bu iki düzenleme birlikte, toplumsal hiyerarşiyi gösteren adlandırma sistemini değiştirdi. Anayasa’nın 174. maddesi, lakap ve unvanların kaldırılmasına ilişkin kanunu da koruma altındaki inkılap kanunları arasında sayıyor.

Siyasal haklar: Kadınlara 1930'da belediye, 5 Aralık 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. Hakkın pratikteki sonucu 1935'te görüldü: 8 Şubat 1935 seçimlerinde 17 kadın milletvekili Meclis’e girdi; 1936 ara seçiminden sonra bu sayı 18'e çıktı ve temsil oranı yaklaşık yüzde 4,5 oldu. Aradan geçen yaklaşık 90 yılda bu oran artarak 2023 seçimlerinde yaklaşık yüzde 20'ye (600 sandalyenin 121'i) ulaştı. Rakamlar hakkın tanınmasıyla eşit temsilin aynı şey olmadığını da gösteriyor.

Bolşeviklerin Rusya’da 1917’de yarattığı ve Ekim Devrimi olarak adlandırılan dönüşümle özellikle gündeme gelen, daha doğrusu etkisini artıran sınıf mücadelesi fikri dünyanın her yerini olduğu gibi Türkiye’yi de etkiledi. Burada da Osmanlı’dan Türkiye’ye yükselen sol/sosyalist hareketler oldu. Bir tarafta da kapitalist dünya vardı. ABD öncülüğünde yükselen bir başka dünya. Bürokratların ve patronların dünyasının ortasında bir modern Türkiye vardı. Böylelikle halkçılık ve devletçilik de ilkelerin arasında yerini aldı.

SAĞLI SOLLU DEĞERLENDİRME: DEVLETÇİLİK

Devletçilik, ekonomide devletin düzenleyici ve yönlendirici rol üstlendiği, özel girişimin yetersiz kaldığı alanlarda doğrudan üretici olduğu model olarak tanımlanıyor. Özel girişimin gelişmesi için devlet desteklemiş oldu.

Pratikteki en bilinen adımlar şunlar: 3 Haziran 1933'te Sümerbank kuruldu; plan 1934-1938 yıllarını kapsayan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulamaya konuldu. Kaynaklara göre plan kısmen Sovyetler Birliği’nin birinci beş yıllık planından etkilenmişti ve Sovyetler Birliği kredi ve teknik destek sağlamıştı. Sümerbank’ın ilk tekstil fabrikası, 8,5 milyon liralık Sovyet kredisiyle Kayseri’de 1932'de kuruldu. Tekstil, sanayi planının belirgin alanlarından biriydi.

İNANÇ ÖZGÜRLÜĞÜNÜN TEMİNATI: LAİKLİK

Laiklik, din ve devlet işlerinin ayrılması ve inanç özgürlüğünün güvence altına alınması ilkesine dayanıyor. İlke bir tek kararla değil, birbirini izleyen adımlarla yerleşti:

●       3 Mart 1924: Halifelik kaldırıldı. Aynı gün Tevhid-i Tedrisat Kanunu (430 sayılı) çıktı; eğitim kurumları tek çatı altında toplandı.

●       1925: Şapka Kanunu (671 sayılı) ve tekke ve zaviyelerle türbelerin kapatılmasına ilişkin kanun (677 sayılı) kabul edildi.

●       1926: Medeni Kanun (743 sayılı) çıktı; evlenme akdinin evlendirme memuru önünde, medeni nikâh esasıyla yapılması düzenlendi.

●       1928: Uluslararası rakamların (1288 sayılı) ve Türk harflerinin (1353 sayılı) kabulüne ilişkin kanunlar çıktı.

●       1937: Laiklik Anayasa’ya girdi.

1982 Anayasası’nın 174. maddesi, bu kanunların bir kısmını (Tevhid-i Tedrisat, şapka, tekke ve zaviyeler, medeni nikâh, rakamlar, harfler, lakap ve unvanlar, kıyafet) Anayasa hükümleri gerekçe gösterilerek geçersiz sayılamayacak inkılap kanunları olarak koruma altına alıyor.

ALAN ALAN İNKILAPLAR

İnkılaplar beş başlık altında toplanıyor. Altı ilke çerçevesinde önce siyasal yapı (1922–1924), ardından hukuk, eğitim ve günlük yaşam düzenlemeleri (1924–1928), 1930'ların başında ise bilim ve kültür kurumları ile ekonomik kalkınma adımları atıldı.