Hayatının önemli bir bölümünü cephelerde geçiren, Kurtuluş Savaşı'nın baş mimarı ve Cumhuriyet'in kuruluşuyla birlikte yeni bir ülkenin temellerini atan Mustafa Kemal Atatürk'ün sağlığı, 1937 yılının sonlarına doğru kötüye gitmeye başladı. 1938 yılına gelindiğinde rahatsızlığı giderek arttı ve yapılan muayenelerde hastalığının karaciğerinden kaynaklandığı anlaşıldı.
Sağlık sorunlarına rağmen devlet işlerini bırakmayan Mustafa Kemal Atatürk, hayatının son günlerinde özellikle Hatay meselesiyle ilgilendi. Mayıs 1938'de güney illerine gerçekleştirdiği gezi sağlığını daha da olumsuz etkiledi. Son aylarını İstanbul'da, Dolmabahçe Sarayı'nda ve bir süre Savarona Yatı'nda geçiren Atatürk, doktorlarının dinlenmesi yönündeki tavsiyelerine rağmen ülke meseleleriyle meşgul olmayı hiç bırakmadı.
Cumhuriyet’in kurucusu, 17 Ekim 1938'de ilk kez komaya girdi. İki gün sonra kendine gelmeyi başarsa da Atatürk’ün hastalığı daha da ağırlaştı. Gazi Mustafa Kemal, 1 Kasım'da Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılışına katılamadı. Hazırlanan açılış konuşması, dönemin Başbakanı Celal Bayar tarafından okundu.
HALK, DOLMABAHÇE’YE AKIN ETTİ
Takvimler 10 Kasım 1938'i gösterdiğinde ise Türkiye, büyük önderini kaybetti. Mustafa Kemal Atatürk, Dolmabahçe Sarayı'nda saat 09.05'te hayata gözlerini yumdu.
Atatürk'ün vefatı, kendisini tedavi eden doktorların imzaladığı resmî bir bildiriyle kamuoyuna duyuruldu. Bildiride, sağlık durumunun gece boyunca ağırlaştığı belirtilerek Atatürk'ün 10 Kasım 1938 Perşembe sabahı saat 09.05'te derin koma içinde hayatını kaybettiği açıklandı.
Mustafa Kemal Atatürk'ün ölümünden sonra büyük bir yas başladı ve bütün bayraklar yarıya indirildi. Gazeteler günler boyunca siyah başlıklarla haberler yayımlandı. Cumhuriyet'in kurucusunu son kez görmek isteyen vatandaşlar Dolmabahçe Sarayı'na akın etti.
16 Kasım 1938'de Atatürk'ün naaşı, Dolmabahçe Sarayı'nda hazırlanan katafalka konuldu. Üç gün boyunca vatandaşlar, Atatürk'e son görevlerini yerine getirmek için saraya geldi.
ETNOGRAFYA MÜZESİ’NDE GEÇİCİ İSTİHGÂRATINA YERLEŞTİRİLDİ
19 Kasım'da düzenlenen cenaze töreninin ardından Atatürk'ün naaşı, önce deniz yoluyla İzmit'e, ardından özel bir trenle Ankara'ya götürüldü. 20 Kasım'da Ankara'ya ulaşan naaş, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne getirildi.
21 Kasım 1938'de ise devlet töreniyle Etnografya Müzesi'ndeki geçici istirahatgâhına yerleştirildi. Anıtkabir tamamlanana kadar Atatürk'ün naaşı burada kalacaktı.
Mustafa Kemal Atatürk'ün nereye defnedileceği henüz belli değildi. Bunun için uygun bir yer bulunması ve ona yakışır bir anıt yapılması gerekiyordu.
ANITKABİR'İN YERİ NASIL BELİRLENDİ?
Atatürk'ün ölümünden sonra bir komisyon kuruldu ve anıt mezarın nereye yapılacağı konusunda araştırmalar başladı. Ankara'nın birçok bölgesi incelenmeye alındı. İlk değerlendirmelerde Çankaya, Etnografya Müzesi çevresi, Ankara Kalesi, Altındağ, Gençlik Parkı ve Atatürk Orman Çiftliği gibi yerler üzerinde duruldu. Yapılacak anıtın şehrin birçok noktasından görülebilmesi, ziyaretçilerin kolayca ulaşabilmesi ve geniş törenlere uygun olması isteniyordu.
Komisyonun üzerinde durduğu yerlerden biri de Çankaya'ydı. Ancak yapılan toplantılarda mühendis ve milletvekili Mithat Aydın, daha sonra Anıttepe adını alacak olan Rasattepe'yi önerdi.
O dönemde Rasattepe, meteorolojik gözlemlerin yapıldığı bir tepeydi. Çevresinde fazla yapı bulunmaması, şehrin birçok noktasından görülebilmesi ve Ankara'nın merkezinde yer alması, burayı diğer seçeneklerden ayırıyordu.
Mithat Aydın'ın önerisi üzerine komisyon üyeleri Rasattepe'yi yerinde inceledi. Yapılan değerlendirmelerin ardından anıt mezarın bu tepeye inşa edilmesi uygun bulundu ve 1939 yılında yer seçimi kesinleşti.
Rasattepe'nin geçmişi ise çok daha eski yıllara uzanıyordu. Bölgede Frigler dönemine ait mezar yapıları bulunuyordu. Anıtkabir'in inşası öncesinde yapılan arkeolojik kazılarda ortaya çıkarılan tarihî eserler, Anadolu Medeniyetleri Müzesi'ne taşındı.
Böylece yıllar boyunca Ankara'nın tarihine tanıklık eden Rasattepe, Cumhuriyet'in kurucusunun ebedi istirahatgâhı olacak yer olarak belirlendi.
ANITKABİR İÇİN 49 PROJE YARIŞTI
Anıtkabir'in yapılacağı yerin belirlenmesinin ardından bu kez nasıl bir anıt mezar yapılacağı üzerinde duruldu. Bunun için 1 Mart 1941'de uluslararası bir mimari proje yarışması düzenlendi.
Yarışmanın yapıldığı yıllarda İkinci Dünya Savaşı devam ediyordu. Savaş olmasına rağmen Türkiye, Almanya, İtalya, Avusturya, İsviçre, Fransa ve Çekoslovakya'dan mimarlar yarışmaya katıldı.
Yarışmaya toplam 49 proje gönderildi. Bunlardan ikisi şartnameye uygun olmadığı için değerlendirmeye alınmadı. Geriye kalan 47 proje uluslararası bir jüri tarafından incelendi.
İncelemelerin ardından üç proje ödüle değer bulundu. Bu projeler Alman mimar JohannesKrüger, İtalyan mimar ArnaldoFoschini ve Türk mimarlar Emin Onat ile Orhan Arda'ya aitti.
Jüri, üç projeyi de başarılı buldu. Ancak hangi projenin uygulanacağına hemen karar verilmedi. Yapılan değerlendirmelerin ardından Emin Onat ve Orhan Arda'nın hazırladığı proje seçildi.
İki Türk mimarın hazırladığı proje, Rasattepe'nin yapısına uygun olması ve anıt mezar için belirlenen şartları karşılaması nedeniyle tercih edildi.
1942'de alınan kararın ardından proje üzerinde bazı değişiklikler yapıldı. Bu düzenlemeler 1943 yılında tamamlandı ve Anıtkabir'in mimari projesi son halini aldı.
Böylece Anıtkabir'in nerede ve nasıl yapılacağı belli oldu. Sırada ise inşaatın başlaması vardı.
9 EKİM 1944: ANITKABİR'İN TEMELİ ATILDI
Anıtkabir'in yapımına 9 Ekim 1944'te Rasattepe'de düzenlenen törenle başlandı. Dönemin Başbakanı Şükrü Saraçoğlu'nun da katıldığı törende Anıtkabir'in temeli atıldı.
Anıtkabir'in inşaatı dört aşamada yapıldı. İlk olarak Rasattepe'deki arazi düzenlendi ve Aslanlı Yol'un istinat duvarları yapılmaya başlandı. Daha sonra mozole, tören meydanı ve diğer bölümlerin yapımına geçildi.
Ancak inşaat sırasında bazı zorluklarla karşılaşıldı. Özellikle zeminin yapısı nedeniyle ayrıntılı incelemeler yapıldı. Anıtkabir'in depreme karşı daha dayanıklı olması için projede bazı değişikliklere gidildi.
Bu değişikliklerden biri de mozolenin yapısıyla ilgiliydi. İlk başta taş olarak yapılması planlanan taşıyıcı sistemin betonarme olmasına karar verildi. Yapının dış görünümünü korumak için ise taş kaplamalar kullanıldı.
İnşaat devam ederken Anıtkabir'in diğer bölümleri de yavaş yavaş ortaya çıkmaya başladı. Yapıda kullanılacak taş ve mermerler Türkiye'nin farklı şehirlerinden getirildi.
Haymana ve Kayseri'den travertenler, Afyon ve Bilecik'ten ise mermerler getirildi. Bu malzemeler Anıtkabir'in farklı bölümlerinde kullanıldı.
Yıllar süren çalışmalarda mimarların ve mühendislerin yanı sıra çok sayıda usta ve işçi de görev aldı.
9 Ekim 1944'te başlayan Anıtkabir'in inşaatı, 1 Eylül 1953'te tamamlandı. Yaklaşık dokuz yıl süren çalışmaların ardından Rasattepe'de yükselen Anıtkabir, bugünkü görünümüne kavuştu.
ASLANLI YOL'UN VE ANITKABİR'İN TAŞIDIĞI ANLAMLAR
Anıtkabir'in yapımında mimari özelliklerin yanı sıra Türk tarihini ve kültürünü yansıtan özellikler de görülebiliyor.Anıt mezarın en dikkat çekici bölümlerinden biri olan Aslanlı Yol, 262 metre uzunluğunda. Yolun iki tarafında karşılıklı olarak yerleştirilmiş 24 aslan heykeli bulunuyor.
Aslanlı Yol'un taşları da ayrı bir anlam taşıyor. Yol üzerinde bulunan taşların arasında yaklaşık 5 santimetrelik boşluklar bulunuyor. Bu boşluklar, ziyaretçilerin yürürken yere bakmasını ve Atatürk'ün huzuruna başları öne eğik şekilde çıkmasını sağlamak amacıyla özellikle bırakılmış. Böylece Aslanlı Yol, yalnızca mozoleye ulaşmak için kullanılan bir yol değil, Atatürk'e duyulan saygıyı da simgeleyen bir bölüm olarak öne çıkıyor.
Anıtkabir'de bulunan 10 kulenin her biri farklı bir anlam taşıyor. İstiklal, Hürriyet, Mehmetçik, Zafer, Barış ve Cumhuriyet gibi isimler verilen bu kulelerde, Türk milletinin geçmişini ve bağımsızlık mücadelesini anlatan kabartmalar yer alıyor.
Tören Meydanı'ndan merdivenlerle çıkıldığında ise Anıtkabir'in en önemli bölümü olan mozoleye ulaşılıyor. Mozolenin içerisindeki Şeref Holü'nde Atatürk'ün sembolik lahdi bulunuyor. Ancak sanılanın aksine Atatürk'ün gerçek mezarı burada değil, lahdin altındaki özel mezar odasında yer alıyor.
Sekizgen şeklinde yapılan bu odada Atatürk'ün naaşı, Türkiye'nin farklı bölgelerinden getirilen toprakların bulunduğu kabirde yatıyor. Böylece Atatürk, uğruna mücadele ettiği vatanın topraklarında ebedi istirahatini sürdürüyor.
Anıtkabir'in çevresinde bulunan Barış Parkı da özel bir anlam taşıyor. Atatürk'ün "Yurtta barış, dünyada barış" sözünden yola çıkılarak hazırlanan bu parkta, Türkiye'nin farklı bölgelerinden ve dünyanın çeşitli ülkelerinden getirilen ağaçlar bulunuyor
15 YILLIK BEKLEYİŞ SONA ERDİ
Anıtkabir'in tamamlanmasının ardından Atatürk'ün naaşının Etnografya Müzesi'nden yeni istirahatgâhına taşınması için hazırlıklar başladı. 1938 yılından beri burada bulunan naaşın, ölümünün 15'inci yıl dönümü olan 10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e nakledilmesine karar verildi.
Tören öncesinde Ankara'da hazırlıklar yapıldı. Askerî birlikler, öğrenciler ve izciler törende görev aldı. 4 Kasım'da Atatürk'ün tabutu Etnografya Müzesi'nde hazırlanan katafalka konuldu ve gençler burada saygı nöbeti tutmaya başladı.
10 Kasım 1953 sabahı saat 09.05'te başlayan törende Atatürk'ün naaşı, Etnografya Müzesi'nden alınarak top arabasına yerleştirildi. Cenaze korteji, Ankara sokaklarından geçerek Anıtkabir'e doğru ilerledi. Güzergâh boyunca çok sayıda vatandaş Atatürk'e son görevini yerine getirmek için toplandı.
Anıtkabir'e getirilen naaş, törenin ardından mozolenin altındaki mezar odasına defnedildi. Mezarında Türkiye'nin farklı bölgelerinden getirilen topraklar kullanıldı.
Böylece 21 Kasım 1938'de Etnografya Müzesi'nde başlayan 15 yıllık bekleyiş, 10 Kasım 1953'te sona erdi. Atatürk, kendisi için inşa edilen Anıtkabir'deki ebedi istirahatgâhına kavuştu.
ANITKABİR'DE ATATÜRK'ÜN HATIRALARI YAŞATILIYOR
Anıtkabir, Atatürk'ün mezarının bulunduğu bir yapı olmasının yanı sıra Millî Mücadele dönemine ait tarihî eserlere de ev sahipliği yapıyor. Anıtkabir'de bulunan Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi'nde, Atatürk'ün kişisel eşyaları, kıyafetleri, kendisine verilen hediyeler ve çeşitli tarihî belgeler sergileniyor. Müzede ayrıca Millî Mücadele yıllarına ait belgeler ve Cumhuriyet'in kuruluş sürecini anlatan bölümler de yer alıyor.
BİR MİLLETİN HAFIZASINDA ANITKABİR
Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de hayatını kaybetmesinin üzerinden 88 yıl geçti. Onun anısını yaşatmak için yapılan Anıtkabir ise 73 yıldır Türkiye'den ve diğer ülkelerden gelen ziyaretçileri ağırlıyor.
Bir zamanlar Ankara'da yalnızca meteorolojik gözlemlerin yapıldığı Rasattepe, bugün Atatürk'ün ebedi istirahatgâhı olan Anıtkabir'e dönüşmüş durumda. Aslanlı Yol'dan mozoleye uzanan her adımda Atatürk'e duyulan saygı ve özlem hissediliyor.
Yıllar geçse de Atatürk'ün hatırası, bıraktığı Cumhuriyet'le birlikte yaşamaya devam ediyor.
