.png)
Aynı fıkraya Kaşgar'da da gülünüyordu, Tebriz'de de, Akşehir'de de, Tiran'da da. Bugün o ortak kahkaha sessizleşiyor.
Şener Gödekli
Bir halkın neye güldüğünü bilirseniz, nasıl düşündüğünü de bilirsiniz.
Fıkra, halk edebiyatının en kısa ama belki de en yoğun türüdür. Birkaç cümlede bir dünya görüşü, bir hayat tecrübesi, bir değerler sistemi saklıdır. Güldürür, ama asıl işi düşündürmektir. İktidarın kibrini, cehaletin kendinden emin hâlini, insanın açgözlülüğünü kimseyi kırmadan anlatır; yüksek sesle söyleyemeyeceğimiz şeyleri bir gülümsemenin içine yerleştirir.
Bu türün en büyük ustası ise tek bir şehre, tek bir dile, tek bir ülkeye sığmayan bir adamdır.
Bir Adam, Onlarca İsim
Türkiye'de Nasreddin Hoca, Azerbaycan ve İran'da Molla Nasreddin, Türkmenler arasında Ependi, Kazaklarda Koja Nasır, Uygur ve Özbeklerde Efendi, Kürtler arasında Melle Nesreddin, Balkanlarda Nastradin Hoca. Aynı eşeğe ters binen, aynı kazanı komşusuna "doğurtan", aynı kadıyı aynı soruyla köşeye sıkıştıran adam.
Bu geniş coğrafyadaki ortaklık bir edebiyatçı abartısı değil, belgelenmiş bir gerçektir. 2022'de UNESCO, Nasreddin Hoca fıkralarını anlatma geleneğini Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan, Türkiye ve Özbekistan'ın ortak başvurusuyla İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Listesi'ne aldı. Yani yedi ülke, aynı kahkahanın mirasçısı olduğunu resmen tescil etti.
Hoca'nın izi Balkanlar ve Orta Avrupa'ya kadar da uzanır. Mihail Guboğlu, Romen edebiyatındaki Nasreddin Hoca'yı inceledi. Süreyya Yusuf, Sırp yazar Stevan Sremac'ın derlediği Hoca fıkralarını ele aldı. Şefket Plana, Arnavutlar arasındaki Nastradin geleneğini anlattı. Edit Tasnádi ise eski Macar edebiyatında bu fıkraların izlerini sürdü. Bir Akşehirli hocanın nüktesi, Tuna'yı geçip Macar ovasına kadar varmıştı.
Kazan Doğurdu
Hoca'nın neden bu kadar geniş bir coğrafyada sevildiğini en iyi o meşhur kazan fıkrası anlatır.
Hoca komşusundan bir kazan ödünç alır. Geri verirken içine küçük bir tencere koyar ve "Kazanın doğurdu." der. Komşu hiç itiraz etmeden tencereyi alır. Bir süre sonra Hoca kazanı yeniden ister ve bu kez geri getirmez. Komşu kazanını sorunca Hoca üzgün bir yüzle "Kazanın öldü." der. Komşu "Kazan ölür mü hiç?" diye itiraz edince Hoca cevabı yapıştırır: "Doğurduğuna inandın da öldüğüne neden inanmıyorsun?"
Bu fıkra Kaşgar'da da anlaşılır, Saraybosna'da da. Çünkü işine gelen yalana inanıp işine gelmeyen gerçeğe itiraz eden insan, her coğrafyada vardır.
Hoca'nın Yalnız Olmadığı Bir Dünya
Bu mizah dünyası yalnızca Nasreddin'den ibaret değildir. Abbasi halifesi Harun Reşid döneminde yaşadığı rivayet edilen Behlül Dânende, deli görünümü altında sakladığı bilgelikle sultanlara ders verir. Azerbaycan halk anlatılarında Keçel Hamza'nın kurnazlığı, Şah Abbas'ın meşhur nedimi Talhek'in hazırcevaplığı ve meydanlarda oynanan Garavelli güldürüleri aynı geleneğin farklı damarlarıdır. Hepsinin ortak noktası, gücün karşısında zekâyı kalkan olarak kullanmalarıdır.
Bu gelenek modern çağa da taşındı. Celil Memmedkuluzade'nin 1906'da Tiflis'te çıkarmaya başladığı Molla Nasreddin dergisi, Hoca'nın adını ve ruhunu kullanarak cehaleti, yobazlığı ve keyfî yönetimi hicvetti. Dergi Kafkasya'dan İran'a, Orta Asya'ya kadar okundu. Hoca'nın kazanı, bu kez bir karikatürün içinde, yine iktidarın karşısındaydı.
Unutulan Ortak Dil
Ne yazık ki bu ortak miras bugün sessizce eriyor. Bir zamanlar Hoca'ya ait olan pek çok fıkra artık başka tiplere aktarılarak anlatılıyor, en çok da Temel'e. Halk bilimci Saim Sakaoğlu, fıkra tiplerinin zaman içinde nasıl değiştiğini ve aynı fıkranın bir kahramandan ötekine nasıl göç ettiğini yıllar önce ortaya koymuştu.
Temel'in de bu topraklarda kendine has, sevilen bir yeri var. Sorun Temel değil. Sorun, Kaşgar'dan Tiran'a kadar milyonlarca insanı aynı espride buluşturan bir geleneğin, dar bir çerçeveye sıkıştırılarak yoksullaşması. Hoca'yı unuttuğumuzda yalnızca bir fıkra kahramanını kaybetmiyoruz. İran'dan Turan'a, Kafkasya'dan Balkanlara uzanan bir gönül coğrafyasının ortak "Gülüşünü, kahkahasını" ortak dilini kaybediyoruz.
Bir milleti ayakta tutan şeylerden biri de birlikte gülebilmesidir. Hoca'nın kazanı hâlâ elimizde. Onun öldüğüne inanmamak bizim elimizde.
@senergudekli
