İran'ın ABD yaptırımları nedeniyle uluslararası finans sistemine sokmakta zorlandığı petrol gelirlerini Çin'de kurulan alternatif bir mekanizma üzerinden kullandığı öne sürüldü. Reuters'ın iki üst düzey İranlı kaynak ve sistem hakkında bilgi sahibi üç kişiye dayandırdığı araştırmaya göre İran petrolü karşılığında doğrudan para almak yerine Çin'den yapılacak ithalatta kullanılabilecek kredi elde ediyor.
Kaynaklar, mekanizmanın en az 2021'den beri faaliyette olduğunu ve başlangıçta İran'a ilaç ve Covid-19 aşısı sağlanmasında kullanıldığını belirtti. ABD'nin ekonomik baskısının artmasıyla sistemin kapsamının genişlediği, son bir yılda özel amaçlı yapı (SPV) üzerinden 2 ila 2,5 milyar dolar arasında işlem gerçekleştirildiği tahmin ediliyor.
Çin, İran petrolünün en önemli müşterisi konumunda. Kpler verilerine göre 2025'te İran'ın deniz yoluyla ihraç ettiği petrolün yüzde 80'den fazlası Çin'e gitti ve günlük ortalama miktar yaklaşık 1,4 milyon varil oldu. İran ile Çin'in 2021'de imzaladığı 25 yıllık stratejik ortaklık da enerji ve altyapı gibi alanları kapsıyor.
PARANIN YÜZDE 70'İ ALTYAPI PROJELERİNE
Reuters'a konuşan kaynaklara göre Çin'in devlete ait petrol ticaret şirketi Zhuhai Zhenrong adına hareket eden bir alıcı, en azından bu yıla kadar ChuXin adı verilen Çin merkezli bir finansal yapıya her ay yüz milyonlarca dolar aktardı. Bu ödemelerin, İran Ulusal Petrol Şirketi ile bağlantılı olduğu belirtilen Hong Kong merkezli bir şirket üzerinden gerçekleştirilen petrol alımlarıyla ilişkili olduğu öne sürüldü.
Sistemden geçen İran petrol gelirlerinin yaklaşık yüzde 70'inin İran'daki altyapı projelerine, kalan bölümünün ise Çin'den İran'a mal satan şirketlere ödeme yapmak amacıyla kullanılan özel amaçlı hesaplara yönlendirildiği belirtiliyor. İran Merkez Bankasının ithalatı onaylamasının ardından Çinli tedarikçiye ödeme yapılabiliyor. Böylece para İran bankalarına aktarılmadan ve geleneksel uluslararası ödeme sistemlerine girmeden kullanılabiliyor.
Sistem üzerinden ilaç, araç ve iletişim ekipmanı gibi ürünlerin satın alındığı bildirildi. Reuters'ın kaynakları, mekanizmanın son bir yılda milyonlarca dolar değerindeki hava savunma ekipmanı sözleşmeleriyle bağlantılı olarak da kullanıldığını söyledi. Ancak Reuters, sivil ürünleri sağlayan Çinli üreticilerin yaptırımları ihlal ettiğine ilişkin bir bulgu bulunmadığını belirtti.
'CHUXIN'İN KAYDI BULUNAMADI, ÇİN İDDİALARA MESAFELİ
Sistemin en dikkat çekici noktalarından biri ChuXin adı verilen yapı. Reuters, Çin şirket kayıtlarında bu isimde bir finans kuruluşuna ulaşamadı. Kaynaklardan biri ChuXin'in geleneksel anlamda bir şirket olmayabileceğini, sistem içerisinde kullanılan bir kayıt veya hesap adı olabileceğini söyledi. Reuters ayrıca kendisine gösterilen bazı belgeleri bağımsız olarak doğrulayamadığını belirtti.
Çin Dışişleri Bakanlığı ise Reuters'ın soruları üzerine anlatılan mekanizmadan haberdar olmadığını bildirdi. Pekin aynı zamanda uluslararası hukuka dayanmayan ve BM Güvenlik Konseyi tarafından onaylanmayan tek taraflı yaptırımlara karşı olduğunu yineledi. İran'ın BM temsilcilikleri, İran Merkez Bankası, Çin Ticaret Bakanlığı ve ilgili şirketlerden ise Reuters'ın sorularına yanıt gelmedi.
Ortaya çıkan tablo, İran'ın petrol gelirlerini doğrudan ülkeye transfer etmek yerine Çin ekonomisi içerisinde kredi ve ödemeye dönüştüren alternatif bir ticaret kanalı kullandığı iddiasını gündeme taşıdı. Sistem Tahran'ın yaptırımlar altında ithalatını sürdürmesine olanak sağlarken, Reuters'ın ulaştığı bulguların önemli bölümünün anonim kaynaklara dayandığı ve tarafların mekanizmayı resmen doğrulamadığı unutulmamalı.
