Üreticide fiyatlar düşse de indirdim tüketicinin alışveriş sepetine aynı ölçüde yansımıyor. Ağustos ayında üretici ile market fiyatları arasındaki makas açıldı. Fiyat farkı limonda yüzde 748’i bulurken, havuç ve elmada yüzde 370’i aştı. Büyük tedarikçilere yönelik son soruşturma ise yıllardır tartışılan soruyu yeniden gündeme taşıdı: Tarladan çıkan ürünün fiyatı rafa ulaşana kadar neden katlanıyor?
İNDİRİM TÜKETİCİYE YANSIMIYOR
Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) verilerine göre en dikkat çekici tablo fiyatların aylık değişiminde görüldü. Ağustos ayında limonun üretici fiyatı yüzde 75 düştü. Kuru soğanda üretici fiyatındaki gerileme yüzde 54,5, patateste yüzde 24,2, yeşil soğanda yüzde 23 oldu. Ancak aynı dönemde market fiyatlarındaki düşüş çok daha sınırlı kaldı. Limon markette yüzde 14,1, kuru soğan yüzde 28,9, patates ise yüzde 8,8 ucuzladı. Yani tarlada yaşanan fiyat düşüşü raftaki etikete aynı hızla yansımadı. Bu fark da “Üreticide ucuzlayan ürün tüketiciye neden aynı oranda ucuz ulaşmıyor?” sorusunu beraberinde getirdi.
TARLADAN RAFA UZANAN UZUN ZİNCİR
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) yaş meyve ve sebze tedarik zincirini inceleyen çalışması fiyatın üreticiden tüketiciye ulaşana kadar zincirin farklı noktalarında yükseldiğini ortaya koydu. Özellikle nakliye sırasında oluşan fire ile komisyon ve aracılık maliyetleri nihai fiyat üzerinde etkili oldu. Ancak bazı ürünlerde üretici ile market arasındaki farkın 4-5 katı aşması, limonda ise 8,5 kata ulaşması, maliyetlerin yanında zincirin yapısını da tartışmaya açtı.
SORUŞTURMA FİYAT ZİNCİRİNİ YENİDEN GÜNDEME TAŞIDI
Meyve ve sebze fiyatlarının nasıl oluştuğuna ilişkin tartışma, büyük tedarikçilere yönelik başlatılan son soruşturmayla yeni bir boyut kazandı. Soruşturma kapsamında tarladan markete uzanan fiyat zincirinde usulsüzlük ve fiyat manipülasyonu iddiaları araştırılıyor. 41 büyük dağıtıcı firmanın yöneticileri hakkında gözaltı kararı verilirken, 22 ilde 109 iş yeri ve ikamette arama gerçekleştirildi. Soruşturma kapsamında bin 29 çiftçinin beyanının da incelendiği bildirildi. Soruşturmanın sonucu yargı sürecinde ortaya çıkacak. Ancak operasyon, üreticiden tüketiciye uzanan zincirde fiyatın nasıl oluştuğuna ilişkin yıllardır devam eden tartışmayı yeniden gündeme taşıdı.
MESELE SADECE ARACI SAYISI MI?
Üretici-market fiyat makasının en büyük nedeninin, aracı sayısının fazla olmasından kaynaklandığı belirtiliyor. Örneğin ağustos ayında 10 liralık limon hale ulaştığında ortalama 43 liraya çıktı. Pazarda 68,33 liraya, markette ise 84,84 liraya ulaştı. Elmaysa üreticide 18,75 lirayken halde 55 liraya çıktı. Market rafında fiyat 89,60 lirayı buldu.
ÇİFTÇİNİN MALİYETİ DE ARTIYOR
Fiyat tartışmasının diğer tarafında ise üreticinin giderek yükselen maliyetleri bulunuyor. TZOB verilerine göre Ağustos 2025-Ağustos 2026 döneminde mazot fiyatındaki artış yüzde 57,9'a ulaştı. Amonyum nitrat gübresinde yıllık artış yüzde 61,2, amonyum sülfatta yüzde 55,2 oldu.
Besi yemi yüzde 34,5, süt yemi yüzde 31,8, elektrik ise yüzde 25,1 zamlandı. Bir tarafta artan üretim maliyetlerinden şikâyet eden çiftçi, diğer tarafta yüksek gıda fiyatlarından şikâyet eden tüketici bulunuyor.
TARLADAKİ UCUZLUK NEDEN RAFA GELMİYOR?
Üretici fiyatının düşmesi tek başına tüketicinin daha ucuz ürüne ulaşmasını sağlamıyor. Ürünün tarladan rafa kadar geçtiği her aşama fiyatın üzerine yeni bir maliyet ekliyor. Ancak bazı ürünlerde ortaya çıkan yüzde 200, yüzde 300 hatta yüzde 700'ü aşan farklar, bu maliyetlerin ne kadarının zorunlu ne kadarının aracılık ve ticari marjlardan kaynaklandığı sorusunu büyütüyor.
